Epoka  Oświecenia  (Wiek  XVIII)
*********************************************************************

Nauka, technika, idee epoki Oświecenia i racjonalizacji w Europie

Epoka Odrodzenia, opierając się o cały dorobek kulturalno-cywilizacyjny Starożytności i Średniowiecza, rozpoczęła się w XVI stuleciu w Europie od stworzenia nowych idei społecznych i powstania nowych trendów poznawczych w nauce i kulturze. Skończyła zaś w drugiej połowie XVII w. wielką mnogością odkryć, wynalazków, pojawieniem się nowych dyscyplin naukowych, liberalnych doktryn społecznych i merkantylizmu gospodarczego. Ta nowa ilościowo i jakościowo sytuacja wymagała opisania, uporządkowania, rozpowszechnienia w ramach nowych form oświaty publicznej oraz racjonalnego  wykorzystania i kontynuowania  dalszego rozwoju. Wszystko to dokonało się w Europie w XVIII stuleciu, które określa się jako epokę Oświecenia i racjonalizacji w kulturze. 
Powstały więc pierwsze opracowania encyklopedyczne, liczne podręczniki i czasopisma techniczne, nowe fakultety na uniwersytetach, nastąpiła specjalizacja we wszystkich dziedzinach nauki, oświaty oraz techniki i dalszy szybki ich rozwój. Naukowiec Renesansu mógł uprawiać bez mała wszystkie dyscypliny nauki, człowiek opoki Oświecenia był specjalistą już tylko w jednej dziedzinie. Jakościową różnicę między oboma epokami zobrazować można przykładowo techniką pomiaru czasu. W Renesansie odmierzał go zegar na wieży ratuszowej, często z dokładnością kwadransów, natomiast w XVIII w. skonstruowano precyzyjne zegary “chodzące” z dokładnością sekundy.
Do znaczniejszych odkryć naukowych i technicznych XVIII w. zaliczyć można, między innymi:
-   ustalenie 100-procentowej skali temperatur przez szwedzkiego astronoma Andersa Celsjusza;
-   odkrycie prawa bezwładności przez szwajcarskiego matematyka Leonarda Eulera;
-   odkrycie kinetycznej teorii gazów;
-   wyróżnienie 31 pierwiastków chemicznych i sformułowanie prawa zachowania masy przez francuskiego fizyka A. L. Lavoisier’a;
-   zbudowanie pierwszej maszyny parowej przez Anglika J. Watt’a;
-   zastosowanie mechanicznego krosna tkackiego;
-   pierwszy lot balonem braci Montgolfier.       
Rozpoczęto seryjną produkcję ręcznej broni palnej, wytapianie żelaza w wielkich piecach, maszyn przędzalniczych, stosowanie walcarek do blach, produkcję porcelany w Saksonii. Wynalezione zostały: ogniwo galwaniczne, termometr rtęciowy, piorunochron, teleskop zwierciadlany, telegraf optyczny, gazowa lampa oświetleniowa, prasa hydrauliczna, tokarki i wiertarki do metali, cement, grafitowe ołówki, druk litograficzny, maszyna do produkcji papieru.
Prawdziwa rewolucja dokonała się w dziedzinie kultury i oświaty. Znajomość czytania i pisania, na początku stulecia ograniczona do elit szlacheckich, stała się umiejętnością szerokich warstw ludności. Pod koniec wieku  w  zurbanizowanych  regionach Anglii i  Holandii piśmienni stanowili już ponad 50 procent dorosłej ludności. Równolegle rozrosła się produkcja broszur, gazet, periodyków, książek, co z kolei spowodowało powstanie różnego rodzaju klubów, stowarzyszeń, stronnic społeczno-politycznych oraz ukształtowanie się opinii publicznej, z jaką rządzący monarchowie, musieli się liczyć w coraz większym stopniu.
Wiek XVIII to także epoka wielkiego wzrostu gospodarczego i demograficznego Europy. Jej ludność ze 120 mln w 1700 r. wzrosła do ok. 190 mln w 1800 r. Ponadto w ciągu stulecia wielkie rzesze Europejczyków zasiedliły zamorskie terytoria Kanady, Stanów Zjednoczonych, Ameryki Łacińskiej, Algerię, holenderski Kraj Przylądkowy w Afryce i in., gdzie w 1800 r. żyło ok. 8 mln białych ludzi i 8 mln Metysów i Mulatów.
W dziedzinach społeczno-politycznych okres Oświecenia charakteryzował się ostrą rozprawą z teokratycznymi ideami Średniowiecza; tolerancją religijną, co zaowocowało brakiem wojen religijnych; zapoczątkowaniem   kryzysu   absolutystycznych  monarchii   na rzecz idei republikańskich; prowadzeniem serii paneuropejskich  wojen  o nowy  podział granic, wpływów i władzy w Europie.
Do głównych intelektualnych przedstawicieli Oświecenia należeli: Szkot Dawid Hume (“Traktat o naturze ludzkiej"), Szwajcar Jean Jacques Rousseau (“Umowa społeczna”, “Wyznania"), czterej encyklopedyści francuscy: Denis Diderot, historyk i filozof Wolter (Francois Voltaire), Paul Holbach i Jean d'Alembert; twórca koncepcji trójpodziału władz w państwie Charles Montesquieu (Monteskiusz), pruski filozof i astronom Immanuel Kant (“Krytyka czystego rozumu").
Ideologia Oświecenia przeniknęła także szeroko do literatury pięknej. Głównymi jej przedstawicielami byli: prekursorzy romantyzmu niemieckiego poeci Johan Wolfgang Goethe i Fryderyk Schiller; Anglicy Daniel Defoe (“Robinson Crusoe”) i Jonatan Swift (“Podróże Guliwera”), francuski kompozytor Piotr Beaumarchais (“Cyrulik Sewilski”, “Wesele Figara”). 

Europa w XVIII w.  

Francja (1700-1789).  Początek XVIII w. we Francji to końcowe lata rządów Króla-Słońce Ludwika XIV, najdłużej, bo aż 72 lata panującego monarchy europejskiego. Rozpoczął się wojną sukcesyjną o tron hiszpański, po bezpotomnej śmierci króla Hiszpanii Karola II Habsburga. W swym testamencie na następcę tronu wyznaczył on wnuka Ludwika XIV Filipa d’Anjou. Stworzyło to jednakże perspektywę dominacji francusko-hiszpańskiej w Europie i stało się przyczyną zawiązania wojennej koalicji angielsko-holendersko-niemieckiej, skierowanej przeciwko Francji i Hiszpanii. 
Wojna o tron hiszpański, rozpoczęła się w 1701 r. od walk francusko-austriackich w Italii, potem prowadzona była także w hiszpańskich Niderlandach, w Nadrenii, Hiszpanii, Bawarii, na Morzu Śródziemnym i na Atlantyku. Udział w niej wzięła prawie cała zachodnia Europa. Francję i Hiszpanię wspierała jeszcze Bawaria, natomiast w sojuszu przeciwko nim wzięły udział: Wielka Brytania, Holandia, Austria, państwa Rzeszy Niemieckiej, Portugalia i Piemont. Wojna okazała się, zwłaszcza dla Francji, wyniszczającą i bardzo kosztowną. Zakończyła się w 1713 r. traktatem w Utrechcie. Zgodnie z nim hiszpańskie Niderlandy oraz Neapol i Sardynia przypadły austriackim Habsburgom, czyli Austrii, a Anglicy otrzymali od Hiszpanii Gibraltar, przejęli francuskie kolonie na wschodnich wybrzeżach Kanady i uzyskali przywileje handlowe w Ameryce kosztem Francji i Hiszpanii. Od tego czasu, mimo utrzymania się na tronie hiszpańskim francuskiej dynastii Burbonów, Francja straciła swą pozycję pierwszego mocarstwa w Europie i świecie na rzecz Anglii. 
Wojny prowadzone przez Ludwika XIV wiele kosztowały i przyczyniły się w dużym stopniu do głębokiego kryzysu gospodarczego, jaki dotknął Francję w okresie ostatnich kilkunastu lat jego panowania. Do załamania gospodarczego przyczyniły się także nieurodzaje, w związku z żywiołowymi katastrofami, jakie nawiedziły rolnictwo Francji w 1709 r. i kilku latach następnych. Kryzys był bardzo dotkliwy, przejawił się głównie w spadku produkcji żywności i wielkiej pauperyzacji ludności, co spowodowało klęskę głodu, jaka ogarnęła całe regiony kraju.  
Król Ludwik XIV zmarł w 1715 r., pozostawiając po sobie wielkie, zmodernizowane państwo o scentralizowanej, absolutystycznej władzy królewskiej, będące wzorem dla wielu innych państw Europy, mimo przejściowego krachu gospodarki i finansów królestwa. Zaś francuski dwór w Wersalu stał się salonem mody i etykiety. Bardzo rozbudował się Paryż, osiągając ponad ćwierć miliona mieszkańców i uzyskując nowe eleganckie dzielnice, place, bulwary, mosty, parki oraz liczne obiekty architektoniczne. Odtąd na wiele stuleci stolica Francji stała się równocześnie architektoniczną i kulturalną stolicą całej Europy. Zaś język francuski stał się językiem dyplomacji i arystokracji europejskiej. 
Następcą Ludwika XIV został jego prawnuk, pięcioletni Ludwik XV (1715-74). Francję czekały więc długie lata rządów regencyjnych, sprawowanych przez księcia Filipa Orleańskiego. Jednakże Ludwik XV uznany został za pełnoletniego i objął bezpośrednie rządy już w wieku 13 lat. Mając lat 15 poślubił starszą o 8 lat córkę króla polskiego Stanisława Leszczyńskiego Marię. Stanisław Leszczyński przebywał wówczas we Francji, po ucieczce z Polski przed powracającym na tron Augustem II Wettynem. Ludwik XV angażował się później bezpośrednio, wszak bez powodzenia, w powrót swego teścia na tron Polski, opróżniony przez śmierć Augusta II w 1733 r .
Wkrótce po ślubie Ludwik XV przekazał bezpośrednie rządy swemu nauczycielowi i wychowawcy, prałatowi de Fleury, który jako minister stanu, sprawował je do swej śmierci w 1743 r. Zarówno regent, sam król po uzyskaniu pełnoletności, jak i minister de Fleury starali się kontynuować absolutystyczny styl rządów, ukształtowany przez Ludwika XIV. Nadal uprzywilejowaną rolę w państwie odgrywała szlachta i arystokracja rodowa, która dosłownie pławiła się w dostatku i luksusie, czego widomym przejawem były liczne bale, koncerty, reduty, imprezy teatralno-baletowe, widowiska plenerowe, polowania a także intrygi dworskie, rozpusta, skandale obyczajowe, powszechne pojedynki ludzi z najlepszego towarzystwa itp. W architekturze, sztuce i modzie panował arystokratyczny styl rokoka: dekoracyjne wnętrza, filigranowe figurki z porcelany, krynoliny i wysokie fryzury dam, peruki, trójgraniaste kapelusze i ozdobne szpady kawalerów i in.
Głównym siedliskiem ostentacyjnego bogactwa, swobody obyczajów i marnotrawstwa finansowego, był niewątpliwie dwór królewski. Ludwik XV utrzymywał na nim wiele swych faworyt, wśród których wyróżniała się zdecydowanie Madame de Pompadour, urzekającej urody, inteligencji i talencie aktorskim. Z jej protekcji liczni wielcy filozofowie i artyści Oświecenia otrzymywali wsparcie i zamówienia na swe dzieła; m.in. dzięki niej zbudowane zostały reprezentacyjne obiekty przy Place de la Concorde i pałacyk Petit Trianon w Paryżu. Madame de Pompadour organizowała też huczne zabawy w Wersalu na koszt króla. Jej przypisuje się powiedzenie “Po nas choćby potop!”.
Z drugiej strony nieustanny wzrost podatków, podwyżki cen, dewaluacja pieniądza, nieurodzaje w rolnictwie, głód i choroby epidemiczne powodowały co raz większą pauperyzację całej reszty społeczeństwa, a zwłaszcza rosnącej liczebnie ludności wiejskiej, nie posiadającej ziemi (ponad 50%). W niewiele lepszej sytuacji znajdowało się, szybko rozrastające się, mieszczaństwo - rzemieślnicy, robotnicy - jako trzeci stan społeczny. Pewne zmiany i reformy w gospodarce i finansach państwa chciał wprowadzić parlament, próbujący odzyskać część władzy w państwie, co mu się wszak nie udało. 
W czasach Ludwika XV Francja prowadziła liczne wojny. Ważniejsze z nich to dwie wojny dynastyczne: o sukcesję polską (1733-38), po śmierci króla Augusta II Wettyna i o sukcesję austriacką (1740-48), po śmierci cesarza Rzeszy, Karola V Habsburga i przejęciu tronu przez jego córkę Marię Teresę. Obie prowadzone były w większych koalicjach i toczone głównie we Włoszech, gdzie byłe kraje Habsburgów przechodziły z rąk do rąk, a także w austriackich Niderlandach. Ostatecznie Francja zyskała wyspę Korsykę, odkupioną zresztą od Genui, i Księstwo Lotaryngii, którym Ludwik XV obdarował dożywotnio swego teścia, Stanisława Leszczyńskiego. Były król Polski rządził potem księstwem pomyślnie (król-dobrodziej) przez 30 lat, zasłużył się też jako mecenas sztuki i nauki.
Natomiast najpoważniejszą była wojna siedmioletnia (1756-63), spowodowana ekspansją Prus w Europie i anglo-francuską rywalizacją kolonialną. Podobnie jak w innych wojnach sukcesyjnych, brały w niej udział szerokie koalicje kilkunastu państw europejskich. Zakończyła się traktatem paryskim, w wyniku którego Francja utraciła na rzecz Wielkiej Brytanii swe kolonie w Kanadzie i Indiach. 
Sprawami gospodarczymi Ludwik XV nie zajmował się prawie zupełnie. Pozostawiał je swym ministrom skarbu, którzy stosowali wszelkie możliwe, karkołomne niejednokrotnie, eksperymenty, aby tylko wyprowadzić budżet państwa z olbrzymiego zadłużenia. Jak np. założenie pierwszego banku państwowego, emitującego papierowe pieniądze, sprzedaż akcji Kompanii Indyjskiej spółkom prywatnym, które potem zbankrutowały itp. W wyniku tych operacji narodziły się fortuny kilkuset spekulantów i zrujnowanych zostało dziesiątki tysięcy drobnych ciułaczy.
W latach 1730-70, mimo wielu negatywnych zjawisk, w gospodarce francuskiej wystąpiło jednakże znaczne ożywienie koniunktury. Decydujący w tym udział miał handel i powstający przemysł wielkofabryczny. Przede wszystkim wzrastał szybko handel z krajami zamorskimi, zwłaszcza z własnymi koloniami, z których sprowadzano takie towary, jak cukier, kawa, herbata, tytoń, bawełna, perkale, zaś eksportowano do nich tekstylia, narzędzia, żywność, niewolników (z Afryki na Antyle). W kraju stymulatorem handlu była rozbudowa i ulepszenie nawierzchni sieci dróg kołowych, budowa międzyrzecznych kanałów oraz organizacja targów i giełd towarowych w wielu większych miastach. 
Koncentracja kapitałów i różne wynalazki techniczne sprawiły, że od lat sześćdziesiątych XVIII w. zaczęły we Francji powstawać pierwsze duże manufaktury w oparciu o nowe paraprzemysłowe technologie, zastępując małe, średniowieczne manufaktury. W całym stuleciu produkcja rolna wzrosła we Francji o 60 %, do czego przyczyniły się: karczowanie i osuszanie nieużytków, sztuczne nawożenie (wapno), stosowanie upraw pastewnych w trójpolówce, pojawienie się pierwszych maszyn siewników i młockarni. 
Ale największy rozwój dotyczył nauki, literatury i sztuki. We Francji działało wielu filozofów, uczonych, pisarzy, tworzących w duchu epoki Oświecenia, jaka zapanowała wtedy w zachodniej Europie. W latach 1751-1775 ukazała się pierwsza wielotomowa “Encyklopedia”. Miał też miejsce szybki przyrost ludności. W 1700 r. Francja liczyła ok. 19 mln, zaś w 1789 r., w przededniu rewolucji, 29 mln. ludności, Paryż miał wtedy ok. 600 tys. mieszkańców.
Ludwik XV zmarł na ospę w 1774 r. Na tron królewski po nim wstąpił jego wnuk, dwudziestoletni Ludwik XVI (1774-1792). Był on wtedy od czterech lat żonaty z, młodszą o jeden rok, Marią Antoniną, córką cesarzowej austriackiej Marii Teresy Habsburg. Młody król oparł się w swych rządach na wszechwładnych konserwatywnych ministrach i na przywróconym parlamencie, spełniającym funkcje doradcze. Rozpoczął od próby reform, dotyczących głównie finansów, wprowadzenia wolnego handlu zbożem, opodatkowania wszystkich majątków ziemskich (również kościelnych), regulacji cenowych i in. Nie sprzyjały tym zamiarom złe urodzaje i mroźna zima 1774 r., które spowodowały spekulacyjne magazynowanie zboża i szybki wzrost cen mąki i chleba. Konsekwencją tego były rozruchy głodowe w niektórych departamentach i w Paryżu. 
Ponad to planowane reformy spotkały się z ostrymi zastrzeżeniami tych, którzy na proponowanych zmianach tracili. Więc król zmieniał ministrów skarbu, którzy przedkładali coraz to nowe koncepcje, ale ostatecznie żadne nie zostały do końca wdrożone. Nie udało się też ograniczyć wysokich apanaży arystokracji i wyższego kleru oraz wielkich wydatków, wręcz marnotrawstwa, panującego na dworze królewskim. Do tych ostatnich zaliczyć można zamiłowanie królowej do biżuterii, bogatych strojów, imprez i balów, także budowę w Wersalu ekskluzywnego gospodarstwa - “wioski Marii Antoniny”. Rosły też wydatki na utrzymanie wielkich armii, związanych z polityką zagraniczną.
Do 1772 r. Francja popierała konfederację barską i utrzymywała alianse z Turcją i Austrią, orientując się przeciw sojuszowi Rosji z Prusami. Natomiast po I rozbiorze Polski nastąpiło rozluźnienie jej więzów z Austrią, a doszło do zbliżenia z Rosją. Poza tym Francja zaangażowała się wydatnie w sprawach kolonialnych. W 1775 r.  włączyła się w wojnę o niepodległość koloni północno-amerykańskich przeciwko Wielkiej Brytanii, wysyłając, pod wodzą gen. Lafayette’a, siedmiotysięczny wojskowy korpus ekspedycyjny i finansując zakupy broni dla powstańców. Wojna zakończyła się w 1783 r. utworzeniem nowego państwa, republiki Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, odzyskaniem przez Francję faktorii w Indiach, ale Anglicy zachowali Kanadę. Równocześnie wielkie koszty wojenne owocowały dalszą ruiną finansów państwowych. Na tym tle miał miejsce wzrost napięć społecznych i republikańskich nastrojów, wrogich istniejącej absolutystycznej władzy królewskiej, co ostatecznie zaowocowało wybuchem w 1789 r. Wielkiej Rewolucji Francuskiej.
  
Wielka Brytania.  Wiek XVIII rozpoczął się dla Anglii od wojny z Francją o hegemonię w Europie, a konkretnie od udziału w hiszpańskiej wojnie sukcesyjnej. Zgodnie z testamentem zmarłego króla Karola II tron w Hiszpanii po nim miał przypaść wnukowi króla francuskiego Ludwika XIV. Na tak znaczny wzrost wpływów Francji i destabilizację równowagi sił w Europie, Anglia pozwolić sobie nie mogła. To też, w koalicji z Holandią, Austrią, Prusami, Portugalią i kilkoma innymi krajami I Rzeszy Niemieckiej wszczęła w 1701 r. wojnę przeciwko Francji i Hiszpanii. Król Wilhelm III miał stanąć na czele koalicji, lecz zmarł w marcu 1702 r, w wypadku podczas polowania. 
Bezpośrednie rządy po Wilhelmie III objęła, jako potrójna królowa Anglii, Irlandii i Szkocji, Anna Stuart (1702-14), córka byłego króla Jakuba II, zmarłego w 1701 r. we Francji. Anna była protestantką, lecz tolerancyjną wobec katolików. Jej rządy sprzyjały złagodzeniu antagonizmów religijnych i walk partyjnych w Anglii. Rząd i parlament współpracowali poprawnie. Szybki rozwój gospodarczy kraju przyczynił się też do wzrostu zamożności i poziomu życia ludności, do rozwoju rolnictwa i rozbudowy miast.
Wojna o sukcesję hiszpańską trwała do 1713 r., Anglia wyszła z niej zwycięsko. W wyniku pokoju, zawartego w Utrechcie przejęła Gibraltar, wyspę Minorkę na Morzu Śródziemnym i francuskie kolonie w Kanadzie (Acadia, Nowa Funlandia, Zatoka Hudsona), uzyskała najwyższe przywileje w handlu światowym i stała się największym mocarstwem w Europie. Wcześniej w 1709 r., po zawarciu unii realnej z Walią i Szkocją, przekształciła się w Królestwo Wielkiej Brytanii. 
Po bezpotomnej śmierci królowej Anny Stuart, zgodnie z jej testamentem, na tronie Wielkiej Brytanii zasiadł Jerzy I (1714-27) z dynastii hanowerskiej (ród jej męża), która utrzymała się potem do końca XIX wieku. W XVIII stuleciu królami byli jeszcze Jerzy II (1727-60) i Jerzy III (1760-1820). Pełnili oni jedynie funkcje reprezentacyjne, gdyż w państwie istniał ustrój gabinetowo-parlamentarny i konkretne rządy sprawowali nie królowie, lecz kolejni premierzy. W latach 1715-42 ministrem skarbu i premierem był Robert Walpole, który uporządkował finanse państwowe i znacznie zintensyfikował handel zagraniczny. Po nim premierami byli William Pitt starszy do 1768 r. i W. Pitt młodszy do 1801 r. Obaj oni również w znacznym stopniu przyczynili się do wielkiego rozwoju gospodarczego oraz do sukcesów w polityce zagranicznej i kolonialnej Wielkiej Brytanii. 
W drugiej połowie XVIII w. gospodarka brytyjska była poligonem doświadczalnym teorii ekonomicznej liberalizmu i roli rynku w gospodarce społecznej, tworzonej współcześnie przez angielskiego ekonomistę Adama Smitha. Nowe teorie ekonomiczne objaśniały i stymulowały rozpoczynające się przemiany struktur gospodarki feudalnej i manufakturowej na nowoczesne struktury gospodarki kapitalistycznej i wielkoprzemysłowej. Jej podstawą był postęp techniczny, jaki dokonał się głównie w przemyśle tkackim, dzięki zastosowaniu ruchomego czółenka tkackiego, oraz w górnictwie węglowym i hutnictwie przez wprowadzenie pierwszych maszyn parowych. A realizacją zajęła się tzw. nowa szlachta (gentre), to jest dawni rycerze, którzy przestawili się na działalność produkcyjną, wykupując się pieniędzmi od służby wojskowej. Król w ich miejsce dysponował wojskami najemnymi. 
Okres ten w Wielkiej Brytanii określa się jako pierwszą rewolucję przemysłową, która spowodowała wielki wzrost produkcji towarowej, głównie węgla, stali, tekstyliów, statków, broni, papieru, szkła. W znacznym stopniu wyroby przemysłu brytyjskiego eksportowane były na wszystkie kontynenty.
W XVIII w. Wielka Brytania brała udział prawie we wszystkich wojnach, rozgrywanych w zachodniej i środkowej Europie. Poza hiszpańską wojną sukcesyjną Brytyjczycy uczestniczyli również w wojnie sukcesyjnej o korony w habsburskich krajach na Półwyspie Apenińskim i w Niderlandach (1740-48). Ponadto w wojnie siedmioletniej, związanej z ekspansją Prus w środkowej Europie i rywalizacją kolonialną z Francją, w latach 1756-63. W wyniku tej ostatniej przejęli francuską część Kanady i wówczas prawie cała Północna Ameryka stała się anglosaska. 
W 1775 r. wybuchła wojna o niepodległość 13 kolonii północnoamerykańskich przeciwko rządom gubernatorów królewskich Wielkiej Brytanii. Powstańcy wsparci zostali przez francuski wojskowy korpus ekspedycyjny, jak również ochotników z wielu krajów europejskich. Wojna zakończyła się w 1783 r. traktatem pokojowym w Paryżu, w którym W. Brytania uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, pierwszego samodzielnego, niepodległego państwa białego człowieka na kontynencie amerykańskim. 
Utratę kolonii na środkowym wybrzeżu w Ameryce Północnej Brytyjczycy starali się zrekompensować opanowaniem Australii, którą rozpoczęli kolonizować pod koniec wieku, po odkryciu w 1771 r. przez żeglarza W. Cooka rozległych, żyznych wybrzeży na wschodzie kontynentu. Poza tym dzięki działalności Kompanii Wschodnioindyjskiej, utworzonej jeszcze w 1600 r., Brytyjczycy rozpoczęli podbój subkontynentu indyjskiego. Opanowanie najważniejszych morskich szlaków handlowych przynosiło olbrzymie zyski gospodarce metropolii. W latach 1782-88 morskie przewozy handlowe W. Brytanii wzrosły dwukrotnie.
Poczynając od 1792 r. W. Brytania brała też udział w koalicjach absolutystycznych monarchii Europy przeciwko Wielkiej Rewolucji Francuskiej. We wszystkich tych wojnach dominowały udział floty wojennej i subsydia finansowe W. Brytanii. Idee rewolucji francuskiej przyczyniły się też do wybuchu w 1798 r. kolejnego powstania narodowego w Irlandii. Zostało ono krwawo stłumione i w 1801 r. katolicka Irlandia została wchłonięta przez protestanckie Królestwo W. Brytanii.
 
Holandia, Niderlandy, hiszpańska wojna sukcesyjna. Po pokoju, zawartym w 1678 r. w Utrechcie, Holandia wprawdzie utrzymała swą niepodległość, lecz nacisk Francji Ludwika XIV na Niderlandy i Holandię trwał nadal. Działania wojenne Francji przeciwko, zajmowanym przez Hiszpanów, Niderlandom były fragmentem zamierzonego i konsekwentnie realizowanego przez Ludwika XIV planu przyłączenia Hiszpanii do Francji. W tym celu chciał on, po wymarciu hiszpańskich Habsburgów w 1700 r., zawłaszczyć tron hiszpański dla Burbonów. Francja stałaby się wówczas największą potęgą w Europie i kolonialnym supermocarstwem.
By do tego nie dopuścić, władca Holandii, Wilhelm III Orański, będący od 1689 r. także królem Anglii, zawiązał przeciw Francji wielką koalicję wojenną z Rzeszą Niemiecką, Szwecją, a od 1703 r. również z Portugalią i Sabaudią. Rozpoczęta w 1701 r. wojna o sukcesję tronu w Hiszpanii szybko przekształciła się w wojnę paneuropejską, gdyż i Francja miała swych sojuszników, między innymi Bawarię i Kolonię. Wojna rozwijała się na wielu frontach w Europie Zachodniej, głównie w Hiszpanii, na morzach, również w koloniach w Ameryce Północnej. Trwała do 1715 r. i była dla obu walczących koalicji bardzo kosztowną i wyniszczającą. 
Niderlandy w 1714 r. spod panowania Habsburgów hiszpańskich dostały się we władanie Habsburgów austriackich. W związku z tym jej terytoria stały się areną walk podczas paneuropejskiej austriackiej wojny sukcesyjnej w latach 1740-48. Wojska francuskie w bitwie pod Fontenoy odniosły znaczące zwycięstwo nad połączonymi siłami austriacko-angielskimi, zdobyły szereg twierdz i opanowały prawie całą Flandrię i część Holandii. Jednak ostatecznie, wg układu pokojowego zawartego w 1748r ., całe Niderlandy wróciły do Austrii. Zrujnowane przez wojny utraciły one swe dotychczasowe znaczenie gospodarcze, a w okresie rewolucji francuskiej uzależnione zostały w 1792 r. od Francji, pod rządami której znajdowały się do 1814 r. 
Również Holandia wyszła z wojny bardzo osłabiona, utraciła też część swych zamorskich kolonii. Pod koniec XVIII w., podobnie jak Niderlandy, dostała się pod zwierzchnictwo Francji, przekształcając się w latach 1795-1806 w Republikę Batawską.
 
Hiszpania i Portugalia. W 1701 r. doszło do wojny sukcesyjnej o koronę hiszpańską po zmarłym królu Karolu II, trwającej potem przez 14 lat. Poczyniła ona wielkie spustoszenie w samej Hiszpanii, gdzie miała charakter wojny domowej pomiędzy proburbońską Kastylią i prohabsburską Katalonią, wspomaganą wydatnie przez wojska angielskie. Ostatecznie wojna zakończyła się ustanowieniem w Hiszpanii władzy króla Filipa V (1700-46) z dynastii Burbonów (wnuk Ludwika XIV). W trakcie wojny, lub w wyniku traktatów pokojowych, zawartych w Utrechcie (1713) i w Rastatt (1714), Hiszpania utraciła Niderlandy, Neapol, Mediolan i Sardynię na rzecz Austrii, Gibraltar i wyspę Minorkę na Balearach na rzecz Anglii, zaś Sycylia przypadła Księstwu Sabaudii i Piemontu w północnej Italii. 
W pierwszej połowie XVIII w. Hiszpania prowadziła jeszcze trzy wojny: w latach 1718-20 z Francją, Wielką Brytanią, Niderlandami i Austrią, w 1727-29 z Francją i Wielką Brytanią oraz w 1733-38 w przymierzu z Francją przeciwko Austrii i Rosji.
Ze zniszczeń wojennych i kryzysu gospodarczego Hiszpania otrząsnęła się dopiero za panowania Karola III (1759-88). Przeprowadził on w państwie szereg reform w duchu oświeconego absolutyzmu i współdziałał w przymierzu z Francją przeciwko Anglii. Między innymi, w okresie wojny niepodległościowej w koloniach angielskich w Ameryce Północnej, wspierał powstańców amerykańskich, odzyskując przy tym w traktacie wersalskim z 1783 r., Florydę w Ameryce dla Hiszpanii. 
 Jednakże za panowania kolejnego Burbona, Karola IV (1788-1808) Hiszpania odwróciła się od Francji i wszczęła z nią wojnę, kierując się głównie wrogością do Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Wojnę tę przegrała zdecydowanie i w 1795 r. zmuszona została do przyjęcia bardzo ciężkich warunków pokojowych, podyktowanych przez zwycięskich Francuzów. 
Portugalia, poczynając od 1703 r., również włączyła się do hiszpańskiej wojny sukcesyjnej, walcząc przeciwko Francji, lecz bez większego zaangażowania militarnego. Kraj potem przez całe pierwsze półwiecze XVIII stulecia przeżywał głęboki kryzys gospodarczy. Dodatkowo w dniu 1 listopada 1755 r. wystąpiło w Portugalii wielkie trzęsienie ziemi, jedno z największych w nowożytnej historii świata, które zniszczyło całkowicie ćwierćmilionową stolicę Lizbonę, zabijając ok. 100 tys. jej mieszkańców.
 Dopiero w drugiej połowie XVIII w. nastąpił w Portugalii pewien rozwój gospodarczy. Wprowadzone zostały szerokie reformy w finansach państwowych, armii i sądownictwie. Wdrożone zostały również reformy w szkolnictwie, które wiązały się między innymi ze zniesieniem Zakonu Jezuitów w 1759 r.
 
Cesarstwo Austrii, austriacka wojna sukcesyjna. W pierwszej połowie XVIII w. Królestwo Austrii stoczyło dwie wojny z Turcją o panowanie na Bałkanach. W latach 1716-18 wojska austriackie, pod wodzą ks. Eugeniusza Sabaudzkiego, zwyciężyły Turków w kilku bitwach i zdobyły m. in. Belgrad w Serbii, uzyskując największy zasięg terytorialny Austrii w historii. W kolejnej wojnie w latach 1737-39 Austria walczyła z Turcją w koalicji z Rosją, z którą odtąd rywalizowała o wpływy na Bałkanach i która przejęła główna rolę w rozbijaniu imperium tureckiego.
Przyjmuje się, że rozpad Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, zwanego też I Rzeszą Niemiecką, dokonał się ostatecznie w ciągu XVIII w., choć formalnie istniało do 1806 r. Powstałe w X w., jako jednolite państwo, od ok. XII w. tworzyło kilkadziesiąt samodzielnych organizmów państwowych: księstw, arcybiskupstw, miast, zakonów, które łączył jedynie wspólny cesarz, panujący dynastycznie. Od XV w. wszyscy cesarze wywodzili się z dynastii Habsburgów, których główną posiadłością była Marchia Austriacka. 
Domena Habsburgów powiększała się jednak nieustannie, głównie po przez koneksje rodzinne, i gdy w 1740 r. w Środkowej Europie powstało Cesarstwo Austriackie, to obejmowało ono, prócz ziem Królestwa Austriackiego, również Czechy, Morawy, Śląsk, Węgry, Karyntię, Chorwację oraz wiele krain w Europie Zachodniej. Już od momentu swego powstania Cesarstwo Austriackie uzyskało więc status mocarstwa europejskiego, obok Francji, Anglii, Rosji i Imperium Osmańskiego. Podstawą merkantylnej gospodarki stanowił w Austrii monopol na sól, tytoń, żelazo, tekstylia i szkło.
Pierwszym cesarzem Austrii został, panujący od 1711 r. w I Rzeszy, Karol VI (1711-40). Gdy zmarł, tron po nim przejęła jego najstarsza córka Maria Teresa (1740-80). Stało się to powodem wybuchu austriackiej wojny sukcesyjnej (1740-48). Mianowicie z pretensjami do dziedzictwa tronu wystąpił także książę Bawarii, w czym wsparły go Francja i Hiszpania, a przy okazji Prusy dokonały najazdu na Śląsk. Po wkroczeniu wojsk francuskich i bawarskich do Austrii i opanowaniu przez nie terytorium Czech, do wojny po stronie Austrii zaangażowały się również Anglia, Holandia i Sardynia. Przy ich pomocy do 1743 r. Austriacy odbili prowincję czeską i zajęli Księstwo Bawarii, wcześniej zawierając pokój z Prusami, które zyskały część prowincji śląskiej.
Gdy w 1745 r. zmarł główny autor wojny sukcesyjnej, elektor bawarski Karol VII, wojna na terenie Austrii zakończyła się. Ale kontynuowana była jeszcze na terytoriach habsburskich w Italii oraz w Niderlandach. Zakończona została ostatecznie dopiero przez zawarcie pokoju w Akwizgranie w 1748 r. Potwierdzono w nim dziedziczne prawa Marii Teresy do posiadłości Habsburgów, Śląsk przyznano Prusom, Lombardię Sardynii i inne. Tak więc austriacką wojnę sukcesyjną uważać można za kolejną wojnę paneuropejską o nowy kształt i wpływy w Europie.
Cesarzowa Austrii nie mogła jednak pogodzić się z utratą Śląska i wszczęła w 1756 r. nową wojnę z Prusami o ich odzyskanie. Wojna ta, znana pod nazwą wojny siedmioletniej, miała poważne konsekwencje dla zmiany oblicza Europy, ale Austrii nie udało się odzyskać Śląska. Natomiast bardzo znaczne nabytki terytorialne uzyskała Austria w wyniku I rozbioru Polski w 1772 r., w którym wzięła udział wraz z Prusami i Rosją.
Maria Teresa prowadziła rządy w duchu oświeconego absolutyzmu. Dzięki jej reformom administracji, sądownictwa, oświaty, armii i finansów, Austria stała się zwartym organizmem państwowym, mimo bardzo dużego zróżnicowania poszczególnych prowincji pod względem narodowościowym i poziomu rozwoju gospodarczego. Pod jej długoletnimi rządami Cesarstwo Austriackie w znaczący sposób zaczęło oddziaływać na rozwój i kształt gospodarki, handlu, kultury w całej Europie Środkowej. Zaś jego stolica Wiedeń, stała się, po Paryżu, drugim największym w Europie ośrodkiem sztuki, kultury, życia towarzyskiego (dwór wiedeński) oraz mody.
Od 1765 r. wraz z cesarzową Marią Teresą sprawował rządy jej syn Józef II (1765-90). W czasie samodzielnych rządów, po śmierci swej matki, kontynuował jej politykę światłego absolutyzmu. W 1781 r. ograniczył pańszczyznę i poddaństwo chłopów w Austrii, Czechach i Galicji, a w 1786 r. na Węgrzech. Wprowadził w państwie jednolitą administrację z niemieckim językiem urzędowym, zniósł tortury i karę śmierci w sądownictwie. W 1781 r. wydał edykt, wprowadzający w Austrii pełną tolerancję dla wyznawców protestantyzmu i prawosławia, rozwiązał zakony kontemplacyjne (1300 klasztorów) i przejął kontrolę nad szkołami jezuickimi. Mimo to, jako katolik, utrzymywał dobre stosunki z Kościołem rzymsko-katolickim, czego przejawem była wizyta papieża Piusa VI we Wiedniu w 1782 r. 
W 1787 r. Austria wzięła udział, w przymierzu z Rosją, w wojnie na Bałkanach przeciwko Turcji. Nie angażowała się jednakże w niej w większym zakresie i wycofała się z wojny w 1790 r. po zgonie cesarza. Drugim ważniejszym tego powodem były obawy o nadmierny wzrost potęgi Rosji, której wojska, gromiąc Turków, zajęły Mołdawię i Wołoszczyznę. 
W 1790 r., po śmierci cesarza Józefa II, tron przejął jego młodszy brat Leopold II (1790-92). Zawarł on sojusz wojskowy z Prusami i wspólnie oba państwa skoncentrowały swe armie w habsburskiej Belgii, przygotowując się do wystąpienia przeciw rewolucyjnej Francji. W 1792 r. wojska te odparły ofensywę francuską i same przeszły do kontrataku na terytorium Francji. Nie wykorzystały jednakże swych sukcesów, m.in. na skutek zaangażowania się Prus w II rozbiorze Polski i śmierci cesarza Leopolda II. Następcą został jego syn Franciszek II (1792-1806).
W 1793 r. obie monarchie znalazły się w pierwszej, szerokiej koalicji antyfrancuskiej, w skład której weszły jeszcze Wielka Brytania, Prusy, Hiszpania, Rosja, Holandia i wiele dalszych państw niemieckich i włoskich. Działania wojenne rozgrywały się na wielu frontach, przy czym poszczególni uczestnicy koalicji w różnym czasie, z różnych powodów, wycofywali się z wojny. Najdłużej, prócz W. Brytanii, bo do października 1797 r., walczyła z wojskami Napoleona Austria. Po klęsce swych wojsk w północnych Włoszech zmuszona została do zawarcia z Francją pokoju w Campo Formio, w którym utraciła ostatecznie Belgię i niektóre terytoria północnych Włoch, zaś zyskała Republikę Wenecką. Równocześnie w 1795 r. wzięła udział w III rozbiorze Polski. W grudniu 1798 r. Austria przyłączyła się do kolejnej, drugiej koalicji antyfrancuskiej. Główne walki rozegrały się w 1799 r. na Półwyspie Apenińskim, którego północna część odbita została z rąk Francuzów przez wojska rosyjskie i austriackie.
   
Królestwo Prus, wojna siedmioletnia.  Efektem, trwającego przez całe XVIII stulecie, rozpadu I Rzeszy Niemieckiej, było między innymi powstanie, na jego wschodnim krańcu, Królestwa Prus. W 1701 r. książę brandenburski Fryderyk I koronował się w Królewcu na króla nowego państwa, zlepionego z dwu odrębnych części: Księstwa Brandenburskiego oraz Prus Książęcych i jeszcze kilku małych krain, rozrzuconych na północnych terenach Rzeszy. Stolicą Prus stał się Berlin.
Prusy zaistniały jako kraj ubogi, ze słabo rozwiniętą gospodarką rolno-leśną. Lecz Fryderyk I (1701-13), a zwłaszcza jego syn Fryderyk Wilhelm I (1713-40) oraz wnuk Fryderyk II Wielki (1740-86) wprowadzili w państwie sprawne centralistyczno-biurokratyczne rządy, zadbali o rozwój gospodarczy, budowę dróg, kanałów oraz manufaktur (jedwab, szkło, porcelana), unowocześnili sądownictwo, uzdrowili finanse państwa, zaś przede wszystkim zrealizowali rozbudowę nowoczesnych sił zbrojnych. 
Służbą wojskową objęta została cała ludność, a już za panowania Franciszka Wilhelma I stała armia zwiększona została do 83 tys. żołnierzy. Podlegali oni żelaznej dyscyplinie i mustrze, natomiast szlachecki korpus oficerski stał się najwyższym stanem w państwie. Sam król, jako pierwszy władca w Europie, stale nosił mundur wojskowy i dlatego Fryderyka Wilhelma I zwano również “królem-sierżantem”. 
Nowoczesne siły zbrojne Prus zostały wkrótce skutecznie wykorzystane przez swych monarchów do powiększenia terytorium Królestwa i jego znaczenia w środkowej Europie. W tym celu zawierali też oni odpowiednie sojusze militarne z ościennymi państwami, zmieniając je, nader często, w zależności od wyznaczonych celów. A były nimi kolejno: odebranie Szwedom wielkiego portu Szczecina, a następnie, przy okazji austriackiej wojny sukcesyjnej, zajęcie części bogatego Śląska. O Śląsk Prusy stoczyły później jeszcze dwie wojny (1744-45, 1756-63). 
Trzecia wojna o Śląsk, rozpoczęta przez Austrię, która chciała go odzyskać, przerodziła się szybko w kolejną paneuropejską wojnę, znaną pod nazwą wojny siedmioletniej. Stało się tak w wyniku rozległych sojuszy, jakie zawarły obie wojujące strony, co rozszerzyło teatry wojenne na różne części Europy, a nawet świata. Głównymi uczestnikami wojny siedmioletniej były Prusy, sprzymierzone z Anglią i księstwami Hanoweru i Brunszwiku oraz Austria, ze swymi sojusznikami: Francją, Rosją, Szwecją, Saksonią i wielu innymi państewkami I Rzeszy Niemieckiej. Tylko Polska, bezpośredni sąsiad ziem śląskich, zamieszkałych przy tym w większości przez ludność polską, nie wzięła udziału w wojnie. Spełniała jedynie rolę kraju tranzytowego dla przemarszu armii rosyjskich.
Wojna siedmioletnia toczyła się prawie wyłącznie na terytorium Prus, przy czym zaangażowanie militarne Francji i Wielkiej Brytanii było niewielkie, znacznie mniejsze niż w wojnie o sukcesję austriacką. Natomiast wielkie siły przeciwko Prusom zmobilizowały Austria i Rosja. Przez pierwszych kilka lat działania wojenne prowadzone były ze zmiennym szczęściem, wojska pruskie odznaczały się lepszym wyszkoleniem, a obie strony szeroko wykorzystały artylerię, znacznie udoskonaloną w tym czasie.
Wojna zakończona została w 1763 r. układami w Hubertusburgu w Saksonii, potwierdzonymi w traktacie pokojowym w Paryżu. Prusy utrzymały Śląsk i wszystkie swe posiadłości, zaś Anglia wyparła do końca wpływy Francji w Ameryce Północnej i zdobyła dominującą pozycję w Indiach. Największym zwycięzcą okazały się wszak Prusy, w szczególności ich władca Fryderyk II Wielki, co stało się zresztą głownie w wyniku szczęśliwego dla Prus zbiegu okoliczności. Mianowicie, gdy wojska rosyjskie zajęły większość terytoriów Prus, po Berlin włącznie, i ich klęska wydawała się już przesądzona, zmarła cesarzowa Rosji Elżbieta I, a jej następca Paweł III zarządził natychmiastowy odwrót armii rosyjskich i zawarł przymierze z Prusami. W każdym bądź razie Królestwo Pruskie po 1763 r. powiększyło grono mocarstw europejskich.
W 1772 r. na wniosek króla Prus Fryderyka II dokonany został I rozbiór Rzeczypospolitej pomiędzy Prusy, Austrię i Rosję. Dobrym pretekstem do niego była konieczność ukrócenia “anarchii”, ogarniającej Rzeczpospolitę. Znów największym beneficjentem przedsięwzięcia były Prusy, które przez zagarnięcie Warmii i Pomorza Gdańskiego uzyskały jednolity obszar od Niemna po Łabę. 
W 1792 r. Prusy sprzymierzyły się z Austrią i wysłały swe wojska do austriackiej Belgii, by przeciwstawić się rewolucyjnej Francji. Król pruski Fryderyk Wilhelm II (1786-97) nie angażował się jednakże nadmiernie w wojnę z Francją i zawarł z nią odrębny pokój w 1795 r. w Bazylei. Absorbował go bardziej udział w rozbiorach Polski, gdzie Prusy miały o wiele więcej do zyskania. Mianowicie dzięki II i III rozbiorowi Polski w 1793 r i 1795 r. Prusy powiększyły się o Wielkopolskę i dalsze terytoria Korony po Warszawę i Białystok włącznie. Ponieważ ludność niemiecka w nowych granicach Prus stała się mniejszością, więc biurokracja pruska zorganizowała wielkie akcje germanizacyjne, głównie na Śląsku i Pomorzu, przesiedlając tam do 1800 r. około 300 tys. kolonistów niemieckich.

 Półwysep Apeniński.  W XVIII stuleciu Półwysep Apeniński nadal stanowił konglomerat kilkunastu różnych państw. Największymi były królestwa Neapolu, Sycylii i Sardynii, Republika Wenecji, Państwo Kościelne oraz Księstwo Sabaudii, z którego po połączeniu w 1720 r. z Królestwem Sardynii, powstało nowe państwo Sardynia-Piemont. Lecz tylko niektóre z państw włoskich posiadały niezależność i niepodległość, należały do nich: republiki Wenecji i Genui, Państwo Kościelne, Księstwo Toskanii do 1737 r. i Korsyka do 1768 r. Pozostałe przynależały do Austrii, Hiszpanii, bądź Francji, stanowiąc własność dynastyczną monarchów tam panujących. Ponieważ dynastie się zmieniały, a poszczególne państewka włoskie były przedmiotem handlu, aliansów lub podbojów, więc często przechodziły one “z rąk do rąk”. Np. Księstwo Parmy wpierw niezależne, od 1731 r. znalazło się pod rządami hiszpańskimi, od 1733 austriackimi, od 1748 znów hiszpańskimi, a od 1796 r. francuskimi.
Pomijając najmniejsze państewka, stan polityczny Półwyspu Apenińskiego w 1750 r. przedstawiał się  następująco: Królestwo Sardynii (Piemont, Korsyka, Sardynia), Księstwo Modeny, republiki - Wenecji, Genui, Państwo Kościelne, posiadłości austriackie - królestwa Neapolu, Sycylii i księstwa Mediolanu, Toskanii, posiadłości francuskie - Księstwo Parmy. 
Mniej więcej od połowy wieku w niektórych państwach włoskich dokonał się znaczny rozwój gospodarczy i kulturalny, zwłaszcza w północnych regionach półwyspu. Wprowadzone zostały w nich nowoczesne, oświeceniowe reformy w szkolnictwie, ustawodawstwie, ograniczone zostały przywileje stanowe szlachty itp. Reformy ominęły natomiast Genuę, Wenecję i Państwo Kościelne. W Genui i Wenecji rządziły wąskie oligarchie bankowe, niezdolne do reform w obawie utraty swych majątków i władzy. Zaś Państwo Kościelne znajdowało się permanentnym kryzysie finansowym, spowodowanym ograniczeniem przywilejów i uprawnień kleru oraz opłat na cele kościelne w wielu państwach katolickich w XVIII w. Także międzynarodowy prestiż papiestwa był bardzo niski. 
Bardzo wielkie zmiany na mapie politycznej Półwyspu zaistniały w  ostatnich latach XVIII w. w związku z francuskimi wojnami rewolucyjnymi. W latach 1796-97 wojska francuskie, dowodzone przez gen. Napoleona Bonaparte wpierw zmiażdżyły Sardynię-Piemont, a następnie wyparły Austriaków z całych północnych Włoch. Zaś do 1799 r. zajęły Toskanię, Rzym i Neapol, czyli praktycznie biorąc cały Półwysep Apeniński. Wszędzie tam Napoleon, obalając dotychczasowe dynastie panujących, tworzył nowe rewolucyjne republiki, często o nowych nazwach.
 
Szwecja, II wojna północna.  Jakby w cieniu hiszpańskiej wojny sukcesywnej o hegemonię w zachodniej Europie, na północno-wschodnich jej rubieżach rozegrana została druga wojna północna (1700-21) o panowanie nad Bałtykiem. Wzięła w niej udział koalicja sześciu państw przeciwko Szwecji, będącej hegemonem w regionie Morza Bałtyckiego. Należały do niej: Dania, Saksonia, Rosja i Rzeczpospolita, w trakcie wojny dołączyły Królestwo Prus i Księstwo Hanoweru. Uczestnicy koalicji mieli swe własne, częściowo rozbieżne, cele i interesy, jakie chcieli uzyskać w wojnie.
Wiosną 1700 r., jako pierwsza, działania wojenne przeciwko Szwecji podjęła Dania, pragnąca odebrać prowincję Szlezwik u podstawy Półwyspu Jutlandzkiego. Prawie równocześnie do wojny przystąpił król Polski August II Mocny, który zamierzał zdobyć dla siebie Inflanty. Początkowo występował tylko jako elektor saski, lecz już wcześniej w 1699 r., jako król Polski, zawarł antyszwedzkie przymierze z Rosją i Danią, pragnąc wciągnąć w konflikt również Rzeczpospolitę. Swe działania wojenne wojska saskie rozpoczęły od próby zdobycia miasta Rygi. Zaś Rosja przystąpiła do wojny jesienią 1700 r. z głównym zamiarem wywalczenia dostępu do Morza Bałtyckiego, przy czym wojska rosyjskie obległy miasto-twierdzę Narwę. 
Obie operacje nie powiodły się, głównie dzięki przewadze Szwedów w artylerii i taktycznym zdolnościom młodego króla szwedzkiego Karola XII (“ostatniego wikinga”), kierującego bezpośrednio swymi wojskami oraz działającemu z wielką energią. Przede wszystkim zmusił Danię do wycofania się z wojny już w sierpniu 1700 r., grożąc zajęciem jej stolicy Kopenhagi, w czym uzyskał wsparcie marynarki wojennej W. Brytanii i Holandii. Następnie szybko przeprawił swe wojska przez Bałtyk na odsiecz Rydze i Narwie i rozgromił wojska rosyjskie oraz saskie, działające w Inflantach.
Wykorzystując swe zwycięstwa, butny Karol XII zamierzył wówczas dokonać dzieła całkowitego pobicia swych przeciwników na ich własnych terytoriach. Na pierwszą ofiarę swego rewanżu wybrał Rzeczpospolitę. Rozprawa z nią przyszła mu rzeczywiście względnie łatwo, gdyż liczni magnaci i możni w Koronie, a zwłaszcza na Litwie, woleli podporządkować się królowi szwedzkiemu, niż służyć dalej własnemu. To też Karol XII, gromiąc słaby opór, w kilku kolejnych kampaniach w latach 1701-1705 opanował prawie całe terytorium Rzeczypospolitej. 
Gdy król August II Mocny uciekł do Drezna, Karol XII latem 1706 r. ruszył ze swym wojskiem na Saksonię. Faktycznie, by nie dopuścić do splądrowania swojego dynastycznego królestwa, August II rychło zawarł ze Szwedami traktat pokojowy w Altranstädt, zgodnie z którym mieli oni otrzymać wielką kontrybucję, a on sam zrzekł się korony polskiej na rzecz Stanisława Leszczyńskiego, ogłoszonego wcześniej królem Polski przez Karola XII. 
Dopiero wiosną 1708 r. 40-tys. armia szwedzka ruszyła z baz w Rzeczypospolitej na wschód, by rozprawić się z drugim bałtyckim rywalem. Już na samym początku kampanii Szwedzi doznali zawodu, nie otrzymując przyobiecanej pomocy ze strony Inflant i ukraińskiego hetmana Mazepy, z którym wcześniej się sprzymierzyli. A 8 lipca 1709 r. w wielkiej bitwie z wojskami rosyjskimi, rozegranej pod Połtawą na Ukrainie, ponieśli sromotną klęskę. Sam król Karol XII wprawdzie ocalał, dzięki ucieczce z placu boju i schronieniu się w tureckim Stambule, lecz jego niezwyciężona dotąd armia, jaką poprowadził ze sobą, przestała praktycznie istnieć. Powrócił do kraju dopiero w 1713 r., już po utracie większości terenów przybałtyckich, by zginąć w 1718 r. w starciu z Duńczykami. 
Druga wojna północna ostatecznie zakończyła się w 1721 r. pokojem w Nysztad w Finlandii. W jego wyniku Szwecja utraciła wszystkie terytoria na południe od Morza Bałtyckiego, zmuszona została do likwidacji swej floty wojennej i w konsekwencji straciła też, zresztą bezpowrotnie, status mocarstwa europejskiego. Drugim, znacznie istotniejszym, rezultatem wojny było wybicie się Rosji na największe kontynentalne mocarstwo w Europie. 
Wprowadzone zostały wówczas w Szwecji szerokie zmiany polityczne i gospodarcze. Ograniczona została władza króla na rzecz Rady Państwa i Parlamentu, wspierającego się głównie na średniej i drobnej szlachcie, oraz wprowadzono reformy merkantylistyczne w gospodarce. Nie przyniosły one jednak spodziewanej poprawy sytuacji państwa, zwłaszcza wobec udziału Szwecji w kolejnej wojnie z Rosją (1741-43), w której utraciła południowo-wschodnie terytoria Finlandii, oraz w, również przegranej, wojnie siedmioletniej (1756-63) przeciwko Prusom.
Postępujący nieustannie rozkład państwa zahamowany został dopiero w czasie panowania króla Gustawa III (1771-92), który przede wszystkim zniósł ograniczenia władzy królewskiej. Centralizacja władzy sprzyjała rozwojowi gospodarki, wzrósł znacznie eksport rudy i surówki żelaza, nastąpiło unowocześnienie metod stosowanych w rolnictwie i hodowli, rozwinęły się nauka i kultura. Wprowadzone reformy i absolutystyczne rządy Gustawa III spowodowały wszak powstanie przeciwko niemu spisku arystokratów, w wyniku którego został podstępnie zamordowany na balu maskowym w Wielkiej Operze w Sztokholmie.

Rzeczpospolita. Na sejmie elekcyjnym w 1697 r., po bardzo burzliwym interregnum, królem obrany został elektor saski August II Mocny (1697-1706 i 1709-1733) z dynastii saskiej Wettinów. O jego wyborze zdecydowały: jego wcześniejsze przejście na katolicyzm, przekupienie części szlachty na sejmie elekcyjnym i sprzeciw cara Piotra I wobec kandydatury francuskiego księcia Conti, co zaowocowało zerwaniem na wiele lat handlu i stosunków francusko-polskich. Podczas koronacji August II musiał przysięgać na Pacta conventa, które znacznie osłabiały jego pozycję jako króla.
 August II Mocny swe panowanie rozpoczął od próby opanowania księstw naddunajskich, Mołdawii i Wołoszczyzny. Wyprawa podhajecka wykazała jednakże słabość wojsk RP i ich niechęć do współdziałania z wojskami saskimi. Ale w zawartym z Turcją w styczniu 1699 r. pokoju w Karłowicach, Rzeczpospolita odzyskała Podole z twierdzą kamieniecką, a młody król umocnił swą pozycję na tronie polskim.
Drugą wielką inicjatywą Augusta II było wznowienie w 1700 r., w sojuszu z Rosją (zawartym w listopadzie 1699 r.) i Danią, wojny ze Szwecją o Inflanty. Kraina ta, jako własna zdobycz dynastyczna Wettinów, przez przyłączenie jej do Polski miała wzmocnić pozycję króla wobec szlachty i umożliwić mu zaprowadzenie rządów absolutystycznych. Wojska saskie próbujące zdobyć Rygę, największy port w regionie, zostały jednakże odparte przez Szwedów, którzy rozgromili również Rosjan, oblegających Narwę. Po czym król szwedzki Karol XII pomaszerował ze swym wojskiem na Rzeczpospolitę, odnosząc w lipcu 1701 r. kolejne zwycięstwo nad wojskami saskimi nad Dźwiną. Akurat w Wielkim Księstwie Litewskim trwała wojna domowa pomiędzy potężnym rodem magnackim Sapiehów a pomniejszymi magnatami i szlachtą litewską, która w pospolitym ruszeniu w bitwie w listopadzie 1700 r. pod Olkienikami pod Wilnem rozgromiła wojska Sapiehów, poczym ich majątki zostały rozgrabione i przejęte przez zwycięzców. Hetman Sapieha i jego stronnicy oddali się więc pod opiekę Karola XII.
Zaangażowany w wojnie o dalekie Inflanty król August II jakby nie zauważył i nie zareagował, gdy w styczniu 1701 r. Księstwo Brandenburskie (Zachodnie Pomorze) połączyło się z Prusami Książęcymi w jedno Królestwo Pruskie, którego królem mianował się (w Królewcu) dotychczasowy elektor brandenburski, Fryderyk III. Zadeklarował on wprawdzie utrzymanie istniejących traktatów i praw polskich do Prus, ale faktycznie na północnych rubieżach Rzeczypospolitej powstało nowe, nieprzyjazne jej, państwo niemieckie. Miało to swe poważne konsekwencje dla późniejszej historii Polski i całej Europy.
W swym pochodzie na Rzeczypospolitę Szwedzi, podobnie jak 50 lat wcześniej w czasie pierwszego “potopu", nie napotykali na poważniejszy opór. Poszczególne oddziały wojskowe, miasta, powiaty poddawały się bez walki i do sierpnia 1702 r Szwedzi opanowali wszystkie centralne dzielnice Korony z Warszawą, Poznaniem, Krakowem. Opozycyjne, w stosunku do Augusta II Sasa, kręgi szlachty zawiązały wówczas zbrojną konfederację w Warszawie, a na zjeździe w styczniu 1704 r. ogłoszono jego detronizację. Wykorzystał to niezwłocznie Karol XII i wyszukał sobie nowego króla Polski w osobie młodego wojewody poznańskiego, Stanisława Leszczyńskiego (1704-10 i 1733-36). W dniu 2 lipca 1704 r. sejm elekcyjny w postaci niewielkiego zgromadzenia szlachty w, otoczonym przez wojska szwedzkie obozie podwarszawskim, dokonał jego formalnego wyboru na króla Rzeczypospolitej. 
August II nie miał jednakże zamiaru abdykować. W maju 1704 r. doprowadził do zawiązania konfederacji sandomierskiej, grupującej jego zwolenników, ogłosił pospolite ruszenie obronne i w sierpniu, w obozie nad Narwią, zawarł kolejny traktat sojuszniczy z carem Rosji Piotrem I, zgodnie z którym na wschodnie terytoria Rzeczypospolitej weszły wojska rosyjskie dla ochrony tychże przed Szwedami. W kraju zaczęła rozwijać się wojna domowa pomiędzy zwolennikami saskiego Augusta II i St. Leszczyńskiego, zgodnie z powiedzeniem: “Jedni do Sasa, drudzy do Lasa”. 
Równocześnie na południowo-wschodnich kresach Rzeczypospolitej trwały niepokoje i bunty chłopstwa ukraińskiego, kierowane przez kozackiego pułkownika Palija. Powstańcy zajęli Korsuń, Berdyczów, Białą Cerkiew oraz liczne inne miejscowości, wszędzie urządzając pogromy szlachty i ludności żydowskiej. Po porozumieniu narwskim tereny te obsadzone zostały przez wojska Mazepy, hetmana lewobrzeżnej Ukrainy, będącej pod zwierzchnictwem rosyjskim. Później Mazepa, namawiany przez stronników Leszczyńskiego, przeszedł na stronę Szwedów.
Celem ostatecznego rozprawienia się z Augustem II, latem 1706 r. król szwedzki Karol XII ruszył wreszcie ze swym wojskiem przez austriacki Śląsk do Saksonii. By nie dopuścić do splądrowania swego dynastycznego królestwa, August II zawarł wtedy ze Szwedami traktat pokojowy w Altranstãdt pod Lipskiem, zgodnie z którym mieli otrzymać oni wielką kontrybucją, zaś on sam zrzekł się korony polskiej na rzecz St. Leszczyńskiego i wydał Szwedom kilka tysięcy żołnierzy rosyjskich, których przesłał mu wcześniej na pomoc Piotr I.
Dopiero po rocznej okupacji i eksploatacji Saksonii Karol XII zdecydował się także na rozprawę z Rosją i wiosną 1708 r. poprowadził swe wojska na wschód. Po etapowym marszu do Mohylewa na Litwie, skierował swą 40-tysieczną armię na południe na Ukrainę, licząc na lepszą aprowizację i pomoc Kozaków zaporoskich hetmana Mazepy oraz tatarskiego Chanatu Krymskiego. Tam 8 lipca 1709 r. Szwedzi ponieśli wielką klęskę w bitwie pod Połtawą. Z pogromu ocalało tylko kilkuset żołnierzy z Karolem XII i hetmanem Mazepą, którym udało się uciec na Krym.
Szwedzi rozpoczęli wtedy szybki odwrót również z terenów Rzeczypospolitej, a wraz z nimi emigrowali ich poplecznicy, zaś Leszczyński, wraz ze swymi zwolennikami, udał się na emigrację do Szwecji, później do Istambułu. Tam zabiegał u sułtana o wojnę Turcji przeciwko Rosji i Rzeczypospolitej. Potem przez 22 lata przebywał we Francji. W 1725 r. jego córkę Marię poślubił król Francji, 15-letni wówczas Ludwik XV.
W trakcie wycofywania się Szwedów z Rzeczypospolitej i po ucieczce Leszczyńskiego, wrócił do kraju August II Mocny, jakby zapominając, że kilka lat wcześniej zrzekł się w uroczystym ślubowaniu polskiej korony. Zaczął swe nowe rządy od zawarcia w październiku 1709 r. w Toruniu z carem Piotrem I kolejnego traktatu, w którym Rosja ponowiła swe gwarancje udzielenia Polsce pomocy w walce ze Szwedami, a ziemie Rzeczypospolitej miały stać się bazą operacyjną dla armii rosyjskich w dalszej wojnie z nimi. Oczywiście w ślad za carskimi armiami szła również realna władza carska. Nie podobało się to społeczności szlacheckiej, żądającej opuszczenia kraju przez wszystkie obce wojska. Z drugiej strony uaktywniła się groźba zbrojnej ingerencji Turcji, prowokowanej do niej przez Karola XII i zwolenników Leszczyńskiego, przebywających w Stambule. Był to dodatkowy argument, obok zagrożenia szwedzkiego, za obecnością wojsk rosyjskich w Polsce. 
W 1712 r. w Warszawie zebrał się sejm, który przywrócił Augusta II do tronu, potwierdził konfederację sandomierską i unieważnił traktat altrandsztadzki, domagając się też ponownie odejścia z Polski wojsk rosyjskich. Ale na Pomorzu i w Holsztynie nadal Rosjanie wspólnie z Duńczykami bili się ze Szwedami. Zaś w 1715 r. zawarta została w Tarnogrodzie (wieś k. Zamościa) konfederacja przeciwko obecności wojsk saskich, które na swe utrzymanie nakładały uciążliwe kontrybucje na szlachtę i chłopów. Po krótkich działaniach wojennych w sprawie tej przez dwa lata toczyły się rokowania konfederatów z Augustem II, przy mediacji rosyjskiej. Zakończyły się traktatem potwierdzonym przez “Sejm niemy”, jaki odbył się 1 lutego 1717 r. w Warszawie. Przyjęto na nim uchwały o wyjściu wojsk saskich z Polski, ograniczeniu kompetencji hetmanów, ustaleniu liczby wojska na 24 tys. żołnierzy, a także zatwierdzono dotychczasowe przywileje szlachty. Obrady sejmu trwały tylko jeden dzień, przy czym posłowie nie zostali dopuszczeni do głosu, by nikt nie mógł zgłosić “liberum veto”. Praktycznie zapoczątkował on protekcję rosyjską nad Polską. Tym niemniej w 1719 r. August II zawarł we Wiedniu traktat sojuszniczy z Austrią i Anglią, żądając stanowczo wyjścia z Rzeczypospolitej także wojsk rosyjskich, co wkrótce nastąpiło.
Druga wojna północna zakończyła się ostatecznie w 1721 r. traktatem w Nysztad w Finlandii. W jej wyniku Szwecja pozbawiona została wszystkich swych zdobyczy na południowych wybrzeżach Bałtyku i straciła status mocarstwa na zawsze, zaś Rosja stała się największym mocarstwem kontynentalnym w Europie. Natomiast Rzeczpospolita wyszła z wojny straszliwie zrujnowana oraz rozbita i skłócona wewnętrznie pod względem politycznym. Realnie po II wojnie północnej Polska do 90. lat XVIII w. nie prowadziła już żadnych poważniejszych wojen zewnętrznych. Lecz okres ten bynajmniej nie został wykorzystany na rozwój i umocnienie państwa. Przez 15 lat, do końca panowania Augusta II, odbudowa kraju ze zniszczeń wojennych postępowała bardzo powoli. Znacząco rozwinął się jedynie handel, zwłaszcza eksport zboża i drewna, czemu sprzyjało uporządkowanie polityki celnej. 
W kraju cały czas trwał kryzys władzy, polegający na dążeniu rodów magnackich do rządzenia w swych posiadłościach i województwach we własnym zakresie. Niektóre z nich, np. Sapiechowie, czy Radziwiłłowie na Litwie, miały nawet własne odrębne prawo, wojsko, skarb i urzędy. Szermując hasłami tradycyjnych wartości i wolności szlacheckiej, szlachta wiodła zaciekłe spory o władzę, wyżywała się w zajazdach, rokoszach i konfederacjach, walcząc nieugięcie i skutecznie o utrzymanie swych feudalnych przywilejów.
Równocześnie oskarżano króla o nadużywanie władzy ze szkodą dla “złotej wolności” szlacheckiej. Faktycznie August II Mocny, a później August III Gruby, podobnie jak wcześniej Jan III Sobieski, chcieli wzmocnienia centralnej władzy królewskiej, uporządkowania systemu podatkowego, zwiększenia wojsk itp. Lecz odpowiednie decyzje, zgodnie z panującymi zasadami ustrojowymi, należały do sejmów szlacheckich, których albo w ogóle nie udawało się zwołać, albo były one zrywane przez liberum veto. 
August II Mocny znany był ze swej siły (łamał w ręku podkowy), stąd jego przydomek, oraz ze swych licznych romansów. Do jego wielu konkubin zaliczały się m.in. księżna Lubomirska, hrabina Cosel i hrabina Maria Denhoff. Był też wielkim miłośnikiem i mecenasem sztuki.
August II Sas zmarł w Warszawie 1 lutego 1733 r. Sejm szlachecki obwołał wtedy królem ponownie Stanisława Leszczyńskiego, który przyjechał na elekcję z Francji, mocno wspierany pieniędzmi przez swego zięcia Ludwika XV, króla Francji. Ten wybór stał się powodem wojny sukcesyjnej o tron polski. Nastąpiła zbrojna interwencja Rosji, Austrii i Saksonii, za których protekcją obwołany został królem syn Augusta II Sasa, Fryderyk August, jako August III Sas (1733-1763).
Stronnictwo Leszczyńskiego stawiło większy opór jedynie w Gdańsku, licząc tam na pomoc francuską. Rzeczywiście przybył niewielki francuski oddział interwencyjny, ale został rychło rozbity przez Sasów i Rosjan, zaś Gdańsk skapitulował po kilkumiesięcznym oblężeniu. Stronnicy Leszczyńskiego uznali wówczas Augusta III, natomiast on sam przebrany za chłopa uciekł do Królewca w Prusach Książęcych, gdzie zawiązała się w Dzikowie nowa zbrojna konfederacja w obronie jego elekcji. Po jej rozbiciu w Puszczy Kurpiowskiej i po porozumieniu się Francji i Austrii - Stanisław Leszczyński zmuszony został do zrzeczenia się korony i powrócił do Francji. Tak więc nie miał on czasu na zmianę czegokolwiek w sarmackiej Rzeczypospolitej. Że chciał wzmocnienia władzy centralnej, zniesienia poddaństwa chłopów, ograniczenia liberum veto itp. zaświadczył tylko w swej książce “Głos wolny wolność ubezpieczający”, datowanej na 1733, ale wydanej w 1748 r. We Francji St. Leszczyński ustanowiony został przez Ludwika XV dożywotnim władcą bogatego księstwa Lotaryngii, zmarł tragicznie w wieku 89 lat, jako najdłużej żyjący król polski.
W dniu koronacji Fryderyk August Sas miał 37 lat, był żonaty od 1715 r. z cesarzówną austriacką Marią Józefą. Mieli aż 14 dzieci, troje z nich umarło w  wieku dziecięcym. Maria Józefa była bogobojną katoliczką i wszystkie 7 jej córek miały pierwsze imiona Maria. Fryderyk August przygotowywany na króla polskiego został w 1715 r. przechrzczony na katolicyzm, co w protestanckiej Saksonii skrzętnie skrywano. Ta jego konwersja religijna była potem źródłem różnych zatargów.
Okres 30-letnich rządów Augusta III nie został zamącony żadną wojną zewnętrzną, choć tuż za zachodnimi granicami Rzeczypospolitej rozegrały się w latach 1740-45 trzy wojny pomiędzy Prusami a Austrią o sukcesję austriacką i o Śląsk, mający dla Polski żywotne znaczenie. A następnie paneuropejska wojna siedmioletnia (1756-63), m.in. z udziałem Rosji. 
 Panując w Rzeczypospolitej, August III nie troszczył się o siłę militarną, gospodarkę i rozwój państwa. Natomiast był wielkim znawcą i mecenasem sztuki, zwłaszcza malarstwa i muzyki, w tym głównie operowej, ale w Dreźnie, stolicy Saksonii, zaś w Warszawie w ogóle bardzo rzadko przebywał. Nie nauczył się też nigdy języka polskiego. W swej polityce zagranicznej związał się z Rosją, zapewniając w ten sposób bezpieczeństwo granic Polski i Saksonii przed ekspansją i zaborczością królów brandenbursko-pruskich. Bezpośrednio polityką, zarówno państwa jak i dworu, kierował główny doradca króla, "premier-minister" Saksonii i Polski, Henryk Brűhl, który dla współczesnych stał się synonimem korupcji i złotych czasów saskich.
W latach panowania Wettinów znaczenie Polski uległo więc znacznemu zmniejszeniu. Okresy gospodarczego rozwoju, ożywienia handlu i odradzania się rolnictwa były na ogół krótkie, w latach dwudziestych dodatkowo przerywane przez głód, epidemie i katastrofy żywiołowe. Wystąpiło jedynie znaczne ożywieniu handlu zagranicznego z Saksonią i Turcją, zmalał zaś tranzyt towarowy przez I RP z Rosji, która towary eksportowe do Europy kierowała przez własne porty na Bałtyku. Nastąpił też pewien rozwój w zakresie rzemiosła, wspartego przez saskich rzemieślników, kultury oraz budownictwa sakralnego i rezydencji magnackich. Wiele z nich wzorowało się na wystawionym przez Augusta II w stylu rokoko pałacu Saskim z Ogrodem Saskim, zdobnym rzeźbami i altanami. 
Równocześnie rozrosły się bardzo katolickie zakony i wzmogła się nietolerancja religijna wobec innowierców: protestantów, prawosławnych i Żydów. Szerzący się fanatyzm religijny wśród katolików znajdował swe główne ujście w oskarżeniach kobiet z ludu o czary, zaś Żydów o mordy rytualne na małych dzieciach. Dopiero sejm w 1776 r. zabronił tych praktyk. Na tym tle bardzo pozytywną była działalność księdza Stanisława Konarskiego, który przyczynił się do utworzenia szkoły Collegium Nobilum (dla szlachetnie urodzonych) i zainicjował reformę wszystkich szkół pijarskich w duchu europejskiego Oświecenia.
W okresie panowania obu Sasów Rzeczpospolita podzieliła się na prawie suwerenne państewka magnackie z formalną tylko jednością w granicach królestwa. Stanowili je: Radziwiłowie, Braniccy, Ogińscy, Czartoryscy, Potoccy, Lubomirscy, Rzewuscy i wiele innych rodów w Koronie i na Litwie. Rozgrywały one swe własne interesy, często wzajemnie sprzeczne. Główne, przeciwstawne sobie obozy reprezentowali Czartoryscy i Poniatowscy (tzw. obóz Familii), chcący szerokich reform, m.in. ograniczenia weta, oraz Radziwiłowie i Braniccy, opowiadający się za utrzymaniem istniejącego ustroju i przywilejów szlacheckich. Na tle różnych krwawych porachunków między obu obozami odbył się we wrześniu 1763 r. zjazd konfederacyjny obu obozów w Radomiu, ale do zbrojnych wystąpień między nimi nie doszło, wobec wiadomości o śmierci króla Augusta III.
Po śmierci króla Augusta III Wettina (30 września 1763 r.), sztab Familii, pod pretekstem chaosu i groźby walk  wewnętrznych, zaprosił wojska rosyjskie do Rzeczypospolitej. Pod ich ochroną odbył się sejm konwokacyjny, na którym nie obowiązywało weto, a przewodzili Czartoryscy. Zaś sejm elekcyjny 6 września 1764 r. wybrał  na króla kandydata Familii i faworyta carycy Katarzyny II, którym był stolnik litewski Stanisław August Poniatowski (1764-95). Koronacja odbyła się w Warszawie 25 listopada w dniu imienin Katarzyny. 
Już w pierwszym roku panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, z jego inicjatywy, powstała Szkoła Rycerska, średnia szkoła świecka kształcąca oficerów, oraz podjęte zostały różne próby zreformowania państwa, co jednakże spotkało się z wielkim oporem ze strony części opozycyjnej magnaterii. Gdy w marcu 1765 r. król Stanisław wraz z Ignacym Krasickim i Franciszkiem Bohomolcem przystąpili do redakcji tygodnika “Monitor", w którym pisali o konieczności poprawy doli chłopskiej i o potrzebie tolerancji religijnej - większości szlachty się to bardzo nie podobało. To też w marcu 1767 r. powstały dwie konfederacje: protestantów w Toruniu (Korona) i prawosławnych w Słucku (Litwa) przeciwko równouprawnieniu religijnemu, zaś w czerwcu w Radomiu powstała Konfederacja Generalna głównie przeciwko “Ciołkowi", jak zwali króla jego przeciwnicy. Wsparły ją wydatnie Prusy, pragnące umniejszenia wpływów i siły Rosji.
W 1767/68 kolejny Sejm, tzw. "Repninowski", uchwalił Prawa Kardynalne, gwarantujące szlachcie wolną elekcję i utrzymanie liberum veto; prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi; przywileje w sprawowaniu rządów, posiadania ziemi, władzy nad chłopstwem. Ale też wprowadzone zostały pewne reformy: szlachcic za zabójstwo chłopa miał być karany nie grzywną, jak dotychczas, lecz głową; zniesiono liberum veto na sejmikach szlacheckich, uruchomiono mennicę, zgłoszono zamiar równouprawnienia innowierców i ograniczenia przywilejów kleru. 
Zwłaszcza przeciwko tym ostatnim zamiarom, oraz przeciwko samemu królowi, zawiązała się 29 lutego 1768 r. zbrojna Konfederacja Barska, której celem były detronizacja St. Poniatowskiego i likwidacja dokonanych już reform, głównie dotyczących równouprawnienia religijnego. Pod hasłami obrony “świętej wiary" i powrotu do ustroju “jak za króla Sasa”, konfederaci wszczęli wojnę domową, atakując również garnizony wojsk rosyjskich, znajdujące się od czasu bezkrólewia w 1763 r. w Polsce. Gdy Bar został spacyfikowany przez Kozaków, konserwatywna szlachta przeniosła sztandar wojny religijnej na Ukrainę, licząc na pomoc bliskiej Turcji. Wcześniej wszak doszło do powstania chłopstwa ukraińskiego i rzezi 20 tys. polskiej i żydowskiej ludności w Humaniu. Okrutny bunt chłopski rychło jednak został, również okrutnie, stłumiony, a przywódcy kozaccy Iwan Gonta i Maksym Żeleźniak straceni.
W październiku 1768 r. Turcja faktycznie wypowiedziała wojnę Rosji, pod pretekstem zażądania opuszczenia Polski przez wojska rosyjskie. Oczywiście zaktywizowało to ponownie konfederację barską, już wcześniej zasilaną i wspieraną przez Turcję, a także dodatkowo przez Francję, skąd płynęły pieniądze, broń i instruktorzy wojskowi dla konfederatów. Francuzi rozbudowali umocnienia szeregu fortów, m.in. w Cżęstochowie, zaopatrywali konfederatów w broń palną. Francja w tym czasie walczyła z Anglikami o Kanadę i zainteresowana była w destabilizacji i osłabieniu mocarstw europejskich w ogóle. W rezultacie konfederaci barscy stawiali opór wojskom carskim przez prawie cztery lata.
Również Prusy i Austria, podobnie jak Rosja, zainteresowane były w utrzymaniu w I RP istniejącego ustroju demokracji szlacheckiej, zgodnie zresztą z wolą szlacheckiego narodu, nie życzącego sobie silnej centralnej władzy królewskiej. Właśnie pod pretekstem przeciwdziałania jego zgubnym skutkom, czyli niepokojom, nietolerancji i fanatyzmowi religijnemu, wszystkie te trzy ościenne mocarstwa porozumiały się w sprawie częściowego rozbioru Polski. Przy czym bezpośrednim uzasadnieniem tych działań stał się zamach i porwanie 3 listopada 1771 r. króla polskiego przez spiskowców, związanych z konfederatami barskimi. 
Podpisanie traktatów, dotyczących pierwszego rozbioru I Rzeczypospolitej nastąpiło w Petersburgu 5 sierpnia 1772 r. Zatwierdził je ostatecznie 30 września 1773 r. Sejm Porozbiorowy, zwołany przez zaborców, przy proteście trzech posłów, w tym Tadeusza Rejtana, posła nowogrodzkiego. Nie było natomiast żadnych znaczących protestów ze strony państw zachodnich, które zresztą uważały Polskę za siedlisko anarchii, ucisku chłopów, braku tolerancji religijnej i ciemnoty. 
W pierwszym rozbiorze Austria otrzymała całą południową Polskę po Zbrucz ze Lwowem, choć bez Krakowa Krakowa, przy czym już w 1770 r. samorzutnie przejęła Spisz i część powiatów nowotarskiego i sądeckiego. Król Prus Fryderyk II Wielki anektował Warmię i Prusy Królewskie (Zachodnie), lecz bez Gdańska i Torunia, realizując swe wieloletnie marzenia i starania o połączenie Prus Książęcych (Wschodnie) z Brandenburgią w jedną całość. Rosja zadowoliła się wprawdzie tylko wschodnimi, peryferyjnymi krańcami Rzeczypospolitej za Dnieprem i Dźwiną, utrzymała wszak swój protektorat nad resztą okrojonego kraju.
Sejm Rozbiorowy powołał też przy królu Radę Nieustającą, jako pierwowzór gabinetu ministrów, złożony z 5 gabinetów, kierowanych przez ministrów, obieranych na dwa lata. Wprowadził jednolity podatek, przywrócił cła generalne, ograniczył znacznie władzę hetmanów i unowocześnił struktury wojska. Ponadto umożliwiono szlachcie zajmowanie się handlem, rzemiosłem i bankowością, wreszcie zapowiedziano ulżenie doli chłopstwa. Po kilku miesiącach, na wniosek króla, powołano także do życia Komisję Edukacji Narodowej, jakby ówczesne ministerstwo oświaty publicznej. Dla jej finansowego zasilenia, przeprowadzono konfiskatę dóbr zakonnych zgromadzeń kontemplacyjnych. W ciągu niewielu lat Komisja Edukacji spowodowała ujednolicenie, upowszechnienie i zeświecczenie systemu szkolnictwa w Koronie i na Litwie.
Po I rozbiorze Rzeczypospolitej król Stanisław Poniatowski, rozgoryczony brakiem przeciwdziałania rozbiorowi przez zachodnich sojuszników, skupił się na sprawach gospodarczych państwa. W kolejnych 20 latach jego panowania miał miejsce faktyczny znaczny rozwój gospodarczy i kulturalny w kraju. Wybudowano wiele manufaktur włókienniczych, sukienniczych, skórzanych, tabaczanych, huty szkła, garbarni, młynów, browarów, cegielni, prochowni, wytwórni mydła, powozów, mebli, fajansów, broni, a największymi inwestycjami były budowy Kanału Ogińskiego, łączącego rzeki Dniepr i Niemen, oraz Kanału Królewskiego, łączącego Prypeć z Bugiem. Nastąpiło też spektakularne uprzemysłowienie okolic Grodna przez podskarbiego litewskiego Tyzenhauza, który jednakże nie liczył się z ekonomiką i wiele z jego manufaktur później zbankrutowało. Warszawa wzbogaciła się o zbudowany w stylu klasycystycznym Pałac Łazienkowski, Oś Stanisławowską, Królikarnię, przebudowany został Zamek Królewski. Powstały pałace w Szczekocinach, Natolinie. Poniektórzy postępowi magnaci dobrowolnie likwidowali pańszczyznę, zamieniając ją na oczynszowanie (Andrzej Zamoyski).
W dziedzinie kultury rozkwitała epika Oświecenia. Zwłaszcza w Warszawie powstały liczne drukarnie i ukazywały się różnorodne gazety, czasopisma, książki. Postępowała alfabetyzacja szlachty i mieszczaństwa. Działali: biskup Ignacy Krasicki, poeta, prozaik i bajkopisarz; ksiądz Stanisław Staszic, będący zwolennikiem silnej władzy, ale również dużych swobód obywatelskich; ksiądz Hugo Kołłątaj, który zreformował Akademię Krakowską; Stanisław Konarski w dziele “O skutecznym rad sposobie” domagał się zreformowania władz wykonawczych, likwidacji liberum veto i wprowadzenia większościowych głosowań w sejmie. Sam król Stanisław Poniatowski był wielkim mecenasem nauki, sztuki i literatury, organizował “obiady czwartkowe”, na które zapraszał uczonych, pisarzy, poetów. Częstymi jego gośćmi byli poeta i historyk Adam Naruszewicz, poeta Stanisław Trembecki, satyryk i komediopisarz Franciszek Zabłocki, twórca teatru narodowego Wojciech Bogusławski i inni. W epoce stanisławowskiej wygasły już wpływy kulturowe Saksonii, zastąpione zostały głównie przez wpływy kulturalno-naukowe Francji. Dotyczyło to zwłaszcza różnych dziedzin nauki (medycyna, botanika, historia, pedagogika), sztuki (teatr, muzyka), także literatury, obyczajów i języka. 
W 1780 r. wojska rosyjskie odeszły z Rzeczypospolitej, został jedynie prokonsul Otton Stackelberg. Magnateria pozostawała nadal w ostrej opozycji do króla Stanisława Augusta. W czasie spotkania w 1787 r. w Kaniowie nad Dnieprem z Katarzyną II, St. Poniatowski proponował ścisły sojusz w wojnie z Turcją, w której miało wziąć udział 45 tys. wojska polskiego, dozbrojonego przez Rosję. Katarzyna zgodziła się częściowo, powstał po pewnym czasie 12 tys. korpus polski pod wodzą Ksawerego Branickiego.
W dniu 7 października 1788 r. zwołany został w Warszawie Sejm, zwany później Wielkim, lub Czteroletnim, gdyż trwał do 29 maja 1792 r. Cały czas towarzyszyła mu powódź publicystyki i różne manifestacje, m.in. 2 grudnia 1789 r. odbyła się tzw. “czarna procesja" mieszczan, żądających większych praw. Niewątpliwy wpływ na nastroje w sejmie, i w ogóle w Polsce, miała wojna o niepodległość i uchwalenie Konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki 27 września 1787 r. Zaś potem, w jeszcze większym stopniu, Wielka Rewolucja Francuska, która w 1789 r. obaliła władzę króla Ludwika XVI i wprowadziła we Francji rządy republikańskie. Głosząc hasła wolności, równości i braterstwa obywatelskiego stanowiła ona wielkie zagrożenie dla ościennych monarchii absolutystycznych. 
Podobnie społeczna ich treść była niebezpieczną dla wszystkich trzech sąsiadów Rzeczypospolitej, jak również dla naszych magnatów i bogatej szlachty, którzy też głosili konieczność wytępienia “zarazy paryskiej". Nastąpił wtedy szybki wzrost opozycji do króla, grupującej się wokół Stronnictwa Patriotycznego, złożonego zarówno z konserwatywnych magnatów jak i dotychczasowego obozu reformatorskiej Familii.
Mimo ostrzeżeń ambasadora rosyjskiego przed zmianą ustroju, już w styczniu 1789 r. sejm zlikwidował królewską Radę Nieustającą, w wyniku czego na trzy lata władzą naczelną stał się Sejm, co było równoznaczne z odzyskaniem niezależności przez Rzeczypospolitę. Powołano liczne komisje, jakie zajęły się sprawami finansowymi, gospodarki i wojskowości, m.in. uchwalono powiększenie armii do 100 tys. żołnierzy, ale z braku pieniędzy stanęło na 65 tysiącach. W dziedzinie politycznej sejm uchwalił wieczyste prawa o nienaruszalności terytorium. W czasie nieustających kłótni i debat ustrojowych, gdy opozycja zaczęła blokować projekty reform, król odzyskiwał powoli swe znaczenie i od 1790 r. sprawował w sejmie główną rolę.
W dniu 29 marca 1790 r. zawarte zostało przymierze polsko-pruskie, gdyż Polakom wydawało się, że Prusy popierają polskie reformy. W tej sytuacji nowy król pruski Fryderyk Wilhelm II stał się gwarantem niepodległości Polski, mimo że znane były jego zamiary przyłączenia Gdańska, Torunia i Wielkopolski do Prus. Natomiast Katarzyna II żądała przywrócenia przymierza z Rosją, ponieważ zanosiło się na wojnę Anglii i Prus z Rosją, na tle jej zwycięstw w wojnie z Turcją. 
W dniu 3 maja 1791 r. Sejm Wielki w przyspieszonym tempie, niejako w drodze zamachu stanu,  uchwalił nową Konstytucję ustrojową. Zniosła ona podział państwa na Koronę i Litwę, wprowadzała podział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą; zwiększyła uprawnienia mieszczan; zapowiadała poprawę doli warstwy chłopskiej; zlikwidowała konfederacje i liberum veto w sejmie; ograniczyła prawa polityczne gołoty szlacheckiej. Ustalała też, że po Stanisławie Auguście Poniatowskim miał zostać dziedzicznym królem elektor saski Fryderyk, wnuk Augusta III. Konstytucja zmieniła więc ustrój I RP z monarchii parlamentarnej na monarchię konstytucyjną. Ostatecznie Sejm Wielki trwał do 29 maja 1792 r., a Konstytucja 3 Maja utrzymała się 14 miesięcy i 3 tygodnie.
Część szlachty nie zamierzała poddać się nowym prawom, ustanowionym przez Konstytucję 3 Maja i konsolidowała się w działaniach przeciwko ich wprowadzeniu. W tym celu, po wcześniejszym porozumieniu się z dworem carskim w Petersburgu, zawiązała 14 maja 1792 r. w przygranicznym miasteczku Targowica na Ukrainie konfederację, z udziałem magnatów Szczęsnego Potockiego, Franciszka Ksawerego Branickiego, Seweryna Rzewuskiego, Szymona Kossakowskiego i in., celem jej obalenia. Chcieli oni powrotu anarchii saskiej i podziału państwa na samodzielne województwa-prowincje. Dla uzyskania tego celu konfederaci zwrócili się o pomoc wojskową do Katarzyny II, po czym po kilku dniach 97 tys. armia rosyjska wkroczyła w granice Rzeczypospolitej, by przywrócić formę rządów sprzed Konstytucji 3 Maja. Rozpoczęła się wojna rosyjsko-polska.
Pierwsza bitwa, rozegrana 18 czerwca 1792 r. pod Zieleńcami, była korzystna dla oddziałów polskich, dowodzonych przez księcia Józefa Poniatowskiego. Król ustanowił po niej krzyż Virtuti Militari, którego pierwszy egzemplarz otrzymał właśnie ks. J. Poniatowski. Kolejna większa bitwa pod Dubienko zakończyła się remisowo. Ale wkrótce do Bugu podeszło sześćdziesiąt kilka tys., zaprawionych w wojnie z Turcją, żołnierzy Kutuzowa. A wojska polskie były nieostrzelane, bez zaplecza zbrojeniowego, zdradzone przez dowódcę wojsk litewskich księcia Ludwika Wittemberskiego i osłabione przez walkę z opozycją targowicką. Zaś od zachodu Fryderyk Wilhelm II, udający przyjaciela Polski, zacierał ręce i sposobił się do powiększenia swej domeny o Wielkopolskę.
To też w całym kraju podnosiły się bardzo liczne głosy żądające ugody z Rosją, oraz wspólnych z nią działań przeciwko Prusom. Stanisław Poniatowski był realistą i pierwszy zwrócił się listownie do Katarzyny II, proponując wieczyste przymierze i ewentualną swą detronizację na rzecz wnuka carycy, Konstantego. W odpowiedzi Katarzyna II podtrzymała swą przyjaźń konfederatom targowickim i zażądała przystąpienie króla do Targowicy. Wybrała więc ideologię władzy absolutnej i arystokratów targowickich przeciwko “liberalnej zarazie" Konstytucji 3 Maja i polskim “masonom". Wtedy 2/3 składu poszerzonego rządu RP głosowało za przystąpieniem króla do Targowicy, za był również Hugo Kołłątaj, główny twórca Konstytucji 3 Maja.  W tej sytuacji Poniatowski, obawiając się dodatkowo możliwości wkroczenia wojsk pruskich do Polski i szantażowany przez opozycję spłatą swoich królewskich długów, przystał 25 sierpnia 1792 r. do Targowicy. Na jego rozkaz wojsko zaprzestało walk, a dowódcy m.in. ks. Józef Poniatowski i gen. T. Kościuszko podali się manifestacyjnie do dymisji. Wielu oficerów i cywilnych opozycjonistów udało się na emigrację, głównie do Saksonii. Do końca przeciwni Targowicy byli marszałek Sejmu Stanisław Małachowski i Ignacy Potocki.
Wojna rosyjsko-polska 1792 r. trwała w sumie tylko kilka miesięcy. Po kapitulacji wojsk polskich, konfederaci targowiccy zajęli, przy pomocy wojsk rosyjskich, wszystkie województwa Rzeczypospolitej, likwidując organy władzy powołane przez Sejm Czteroletni. 
Wykorzystując sytuację, 25 października 1792 r. król Prus Fryderyk Wilhelm II zażądał, pod groźbą wycofania się z koalicji antyfrancuskiej, ekwiwalentu za swe niepowodzenia we Francji, w postaci przyznania mu Wielkopolski. Żądanie to przekształciło się wkrótce w propozycję II rozbioru części ziem Rzeczypospolitej pomiędzy Rosję i Prusy. Doszło do niego 7 kwietnia 1793 roku. Rosja przejęła tereny na wschód od Pińska, Niemna i Zbruczu, a Prusy zaanektowały województwa Poznańskie, Sieradzkie, Kaliskie oraz Gdańsk i Toruń. Katarzyna II mściła się w ten sposób za niewierność wasalnej Rzeczypospolitej, a obie monarchie rozbiorowe oczyszczały sobie przedpole do rozprawy z rewolucyjną Francją. 
Nieprzewidziany przez konfederatów rozbiór Rzeczpospolitej skończył się pełną kompromitacją Targowicy, także króla St. Poniatowskiego. W 1793 r. odbył się w Grodnie Sejm Rozbiorowy, który pod presją zaborców wyraził milczącą zgodę na kolejny rozbiór kraju. Zniósł on też postanowienia Sejmu Czteroletniego i przywrócił prawa kardynalne, dotycząc liberum veto i wolnej elekcji. Ponad to podpisany został traktat sojuszniczy “wiecznego przymierza” z Rosją, oddające pozostałe ziemie RP pod protektorat Rosji. Był to już ostatni sejm Polski szlacheckiej.
Jeszcze przed II rozbiorem cała Polska została okupowana, Poznańskie zajęły Prusy, Warszawę Rosja. Okupacja wojskowa obcych mocarstw i rządy targowiczan były bardzo uciążliwe. To też szybko narastały wśród ludności niezadowolenie i bunt. Zawiązywały się spiski przeciwko okupantom, a w marcu 1794 r. wybuchło powstanie narodowe, kierowane przez gen. Tadeusza Kościuszkę, który w latach 1775-83 był uczestnikiem wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, a w 1792 r. dowodził w bitwie pod Dubienką. 
Powstanie Kościuszkowskie zapoczątkowane zostało złożeniem 24 marca 1794 r. przez naczelnika powstania T. Kościuszkę na Rynku w Krakowie przysięgi, w której zapowiadał walkę “do czasu, gdy cały kraj zostanie oswobodzony". Zaczynała się nowa wojna. W dniu 1 kwietnia Kościuszko ruszył na Warszawę, prowadząc 4 tys. regularnego wojska (brygada A. Madalińskiego), 2 tys. kosynierów i 12 armat. Po trzech dniach w bitwie pod Racławicami Polacy odnieśli znaczące zwycięstwo nad oddziałami rosyjskimi, o którym zadecydował brawurowy atak chłopskich kosynierów pod wodzą chłopa Wojciecha Bartosa-Głowackiego na działa przeciwnika. Kilka dni później rozpoczęła się zwycięska insurekcja w Warszawie, kierowana przez szewca Jana Kilińskiego, a także w Wilnie, pod wodzą poety Jakuba Jasińskiego. Odbyły się wtedy powstańcze sądy nad znienawidzonymi targowiczanami i działaczami sejmu grodzieńskiego, m.in. powieszono biskupów J. Kossakowskiego i I. Massalskiego. 
Powstańcze wojsko polskie sięgało 70 tys. żołnierzy, brakowało wszak karabinów dla nich. Wielkie znaczenie dla losów powstania mogło mieć przyciągnięcie do niego chłopów pańszczyźnianych. Przed Konstytucją 3 Maja "... chłopi w niewoli u panów wisieli na sznurze i opierali się o ziemię tylko końcami stóp. Po niej mogli stanąć całymi stopami, ale sznur pozostał". To też Kościuszko ogłosił 7 maja tzw. Uniwersał Połaniecki, który kasował poddaństwo i wprowadzał nienaruszalność chłopów z uprawianej przezeń ziemi oraz zmniejszał pańszczyznę do połowy. Równocześnie w Warszawie powstała Rada Najwyższa Narodowa, przejmując rządy na oswobodzonych z zaborców terenach. Kierowali nią Hugo Kołłątaj i Ignacy Potocki, którzy powrócili z emigracji. Król Stanisław August przebywał w tym czasie w izolacji na Zamku królewskim.
Lecz w czerwcu Kościuszko przegrał bitwę pod Szczekocinami z dwukrotnie silniejszymi siłami prusko-rosyjskimi. Zaś w lipcu rozpoczęło się oblężenie Warszawy przez wojska rosyjskie i pruskie, którymi dowodził sam król Fryderyk Wilhelm II. Wybuch 20 sierpnia powstania w Wielkopolsce zmusił go jednakże do odstąpienia od Warszawy. W międzyczasie wojska rosyjskie gen. Fersena zajęły Wilno i cały teren Litwy, równocześnie od strony Ukrainy nadciągnęły wojska gen. Aleksandra Suworowa. W bitwie, rozegranej 10 października pod Maciejowicami, pokonały one oddziały powstańcze, przy czym ciężko ranny Kościuszko dostał się do niewoli i odesłany został pod eskortą do Petersburga. Nowym naczelnikiem powstania został członek Rady Najwyższej Narodowej, Tomasz Wawrzecki, a gen. Józef Zajączek dowódcą obrony Pragi. Jednak 4 listopada  Suworow szturmem opanował Pragę, doszło tam do rzezi mieszkańców, Warszawa wtedy się poddała. Ostatecznie powstanie narodowe przeciwko II rozbiorowi zakończyło się 18 listopada 1794 r., gdy pod Radoszycami skapitulowały resztki wojska, dowodzone przez Wawrzeckiego.
Po upadku powstania kościuszkowskiego, król Stanisław August Poniatowski jakby nadal sprawował swą władzę monarszą, choć bardzo ograniczoną. Wyjednał u Suworowa zgodę na pozostawienie części oddziałów gwardii królewskiej jako ochrony różnych obiektów, udzielenia amnestii dla powstańców, interweniował w sprawie samowoli Kozaków wobec ludności, zabiegał także o dostawy żywności do szpitali, uruchomienie poczty i in. W kraju nadal panował chaos i niejasna sytuacja polityczna, gdyż wojska pruskie nie kwapiły się do opuszczenia zajętych terytoriów, istniała realna groźba zbrojnych konfliktów miedzy oddziałami pruskimi i rosyjskimi. By uchronić się też przed ewentualnym wznowieniem powstania pod egidą króla, cesarzowa Katarzyna II nakazała jego ewakuację do Grodna. Stanisław August opuścił więc Warszawę i wyjechał 7 stycznia 1795 r. wraz z rodziną i częścią dworzan, oraz w asyście 120 dragonów rosyjskich, do Grodna pod opiekę i nadzór namiestnika rosyjskiego M. Repnina. W ten sposób pozbawiony został resztek władzy w państwie. Abdykował 25 listopada (w dniu imienin Katarzyny), umarł na apopleksję 12 lutego 1798 r. w Petersburgu, gdzie od roku gościł w Marmurowym Pałacu na zaproszenie cesarza Pawła I. Paweł I, który zresztą podejrzewał, że był synem Stanisława Augusta Poniatowskiego, urządził zmarłemu wielki pogrzeb. Pochowany on został z koroną królewską na głowie.
W październiku 1795 r. monarchowie Rosji, Prus i Austrii uzgodnili wzajemnie, a następnie przeprowadzili ostatni, pełny, III rozbiór Rzeczypospolitej. Rosji przypadły wszystkie ziemie na wschód od Niemna i Bugu, Prusom Warszawa i ziemie na zachód od Niemna i Pilicy, zaś Kraków, Sandomierz oraz województwa Lubelskie i Radomskie zagarnęła Austria. 
Po utracie niepodległości państwowej, znaczna część Polaków, zwłaszcza wojskowych, wyemigrowała z kraju, głównie do Saksonii, Włoch i Francji. Wielu z nich związało swe losy z gen. Napoleonem Bonaparte. Z jego przyzwolenia utworzone zostały w Lombardii w styczniu 1797 r. dwa Legiony Polskie pod dowództwem generałów Henryka Dąbrowskiego i Kniaziewicza, przy czym w ich skład weszli głównie polscy jeńcy z armii austriackiej. Dowództwo nad legionami proponowano również gen. T. Kościuszce. Po śmierci Katarzyny II, gdy w 1796 r. carem Rosji został jej syn Paweł, został on zwolniony z więzienia w Petersburgu, co opłacił przysięgą wiernopoddańczą, złożoną na ręce cara. Otrzymał wtedy 60 tys. rubli, poczym wyjechał po raz drugi do Ameryki. Po kilkunastu miesiącach jednak wrócił do Europy, zamieszkując w Paryżu. Tam kontaktował się z kręgami polskiej emigracji, spotkał się także z Napoleonem I Bonaparte, ale nie zdecydował się na współpracę i nie przyjął oferty tworzenia Legionu Polskiego we Włoszech, gdyż był przeciwny wykorzystywania przez Napoleona Polaków w jego wojnach. W 1801 r. przeniósł się, na stałe, do Szwajcarii. 
Już w maju 1797 r. legiony polskie wzięły udział w walkach przeciwko wojskom austriackim o Rzym. A w lipcu jeden z jej twórców, Józef Wybicki, skomponował pieśń “Mazurek Dąbrowskiego”, która stała się polskim hymnem państwowym. Gdy Napoleon wdał się w wojnę z Egiptem, Legiony Polskie tłumiły wystąpienia antyfrancuskie i walczyły z wojskami rosyjskimi Suworowa we Włoszech, ponosząc ciężkie straty. Po podboju Austrii Bonaparte przeorganizował Legiony na 3 półbrygady po 3700 żołnierzy, dwie z nich wcielił do francuskiego korpusu ekspedycyjnego i wysłał w 1803 r. na wyspę Santo Domingo na Karaibach, będącą kolonią francuską, celem poskromienia buntu Mulatów i Murzynów przeciwko restytucji niewolnictwa. Polacy częściowo opowiedzieli się po stronie tubylców. Ciężkie dla Europejczyków warunki klimatyczne, żółta febra i walki zdziesiątkowały interwentów i zmusiły ich do rychłej kapitulacji. Tragiczny los Legionu Polskiego, utworzonego do walki o niepodległość ojczyzny, a przekształconego przez Napoleona w oddziały policyjne, wywołał bardzo negatywne wrażenie wśród polskiej emigracji.

Rosja. W 1700 r. rozpoczęła się druga wojna północna pomiędzy Szwecją a koalicją Rosji, Danii, Rzeczypospolitej, Prus i Saksonii. Rosja włączyła się do wojny jesienią po zawarciu pokoju rosyjsko-tureckiego, przerzucając z południa kraju kilkudziesięciotysięczny korpus swych wojsk, który obległ twierdzę w Narwie. Jednakże Szwedzi w następnym roku rozgromili wojska rosyjskie, jak również wojska saskie Augusta II, oblegające Rygę, po czym w latach 1701-1705 opanowali prawie całe terytorium Polski i Litwy.
Kilkuletni pobyt wojsk szwedzkich w Rzeczypospolitej i Saksonii, Piotr I wykorzystał na powiększenie i dozbrojenie swych armii. Zadbał zwłaszcza o rozbudowę i unowocześnienie artylerii, niwelując dotychczasową przewagę Szwedów w tym względzie. Kontynuując działania wojenne na terytoriach przybałtyckich Rosjanie zdobyli południowe wybrzeża Zatoki Fińskiej, aż do Jeziora Ładoga, oraz twierdze Dorpat i Narwę. W 1703 r. u ujścia rzeki Newy rozpoczęto budowę twierdzy Pietropawłowskiej, jako zalążek nowego miasta portowego Sankt Petersburga.. 
Dopiero w połowie czerwca 1708 r. Szwedzi ruszyli z Rzeczypospolitej na wschód, na rozprawę z Rosją. W swym marszu na Moskwę, po zdobyciu Mohylowa, skierowali się na południe, na Ukrainę, gdzie miał ich wesprzeć hetman ukraiński Iwan Mazepa. Lecz tylko znikoma część wojsk ukraińskich opowiedziała się po jego stronie, przeciwko rządowi centralnemu. Co gorsza, w październiku Rosjanie rozbili na Białorusi 14-tys. korpus szwedzki, zdążający z Rygi z zaopatrzeniem dla głównych sił szwedzkich. Po przejściu ciężkiej, mroźnej zimy na Ukrainie, w kwietniu Szwedzi oblegli Połtawę. Mimo kilku szturmów w maju, nie potrafili jednak zdobyć twierdzy. W międzyczasie zostali otoczeni przez liczniejsze wojska rosyjskie, dowodzone bezpośrednio przez cesarza Piotra I. Rosjanie mieli 42,5 tys żołnierzy i 120 armat, Szwedzi 38 tys. licząc z kilkoma tys. Kozaków atamana Mazepy. Do walnej bitwy doszło 9 lipca, po ostrzelaniu pozycji szwedzkich kartaczami i zaatakowaniu na skrzydłach przez kawalerię rosyjską. Trwała tylko 2 godziny i skończyła się pogromem Szwedów i ich bezładna ucieczką. Tylko ok. 2 tysiące żołnierzy szwedzkich dotarło i zdołało się przeprawić przez  Dniestr, w tym król Karol XII i hetman Mazepa, którzy schronili się w Chanacie Krymskim.
W 1711 r. Turcja wszczęła przeciwko Rosji wojnę, żądając m.in. opuszczenia ziem polskich przez wojska rosyjskie. Po świetnym zwycięstwie połtawskim, Piotr I przystąpił więc do realizacji swego drugiego wielkomocarstwowego celu, jakim było wyparcie Turków za Morze Czarne. Sam stanął na czele wojsk, które po wyrzuceniu Turków z Naddnieprza weszły w głąb Mołdawii. Lecz tam, nad Prutem, zostały osaczone przez przeważające siły tureckie. By uratować się od klęski, zaproponował rokowania i zawarł pokój za cenę oddania Turcji twierdzy Azow nad Donem, zniszczenia kilku innych twierdz, oraz znacznej kontrybucji. Oczywiście strategiczny cel jej pokonania pozostał bez zmian, lecz jego realizacja zajęła Rosji jeszcze siedemdziesiąt lat. 
Po klęsce pod Połtawą Szwedzi szybko wycofali się z terenów rosyjskich i Rzeczypospolitej, związanej z Rosją sojuszniczymi traktatami. Wszak wojna rosyjsko-szwedzka była nadal kontynuowana, ale już bez żadnych szans dla Szwecji, która ostatecznie utraciła na rzecz Rosji całe Inflanty z Rygą, Estonię, Karelię i tereny wokół Jeziora Ładoga. Formalnie druga wojna północna zakończyła się w 1721 r. pokojem w Nysztad w Finlandii. Rosja w jego wyniku uzyskała szeroki dostęp do Bałtyku i możliwość rozwoju swej floty, oraz nieograniczonego handlu z całym światem. Piotr I Wielki zrealizował więc swój plan otwarcia dla Rosji “okna na świat”. Kontynuował też intensywnie budowę Piotrogrodu i już w 1712 r. przeniósł do tego miasta stolicę imperium. W dniu pokoju nysztadzkiego przybrał tytuł Imperatora Wszechrosji, a wkrótce Synod Moskiewski uznał cara za głowę Cerkwi Prawosławnej.
Również nęcącym i perspektywicznym celem Rosji było opanowanie i kolonizacja północnej i środkowej Azji. Piotr I już w 1717 r. zdecydował się na ekspedycję wojskową do Azji Środkowej, a na flance południowej wszczął wojnę z Persją, zdobywając dla Rosji tereny przykaspijskie. 
Trzecim wielkim dziełem zrealizowanym przez Piotra I było przeprowadzenie w Rosji wszechstronnych reform. Dotyczyły one przede wszystkim administracji państwowej, wojska i gospodarki, ale także oświaty, kultury, cerkwi i finansów. Kraj podzielony został na 8 guberni, zarządzanych przez gubernatorów, mianowanych przez cara. Wprowadzone zostały samorządy w miastach, kierowane przez burmistrzów, obieranych przez samych mieszczan. W 1712 r. Piotr I ustanowił Senat Rządzący, jako najwyższy organ państwowy, działający zwłaszcza w okresie jego częstych zagranicznych podróży i wypraw wojennych. Zbudowanych zostało setki manufaktur, w tym wiele produkujących nowoczesne uzbrojenie dla wojska, stworzona została wielka flota morska. Wprowadzono obowiązkową edukacje dla szlachty, urzędników i duchownych oraz uproszczony alfabet tzw. “grażdankę”. Utworzona została rosyjska Akademia Nauk i kilka wyższych uczelni. Wszystko to przyczyniły się, w niemniejszym stopniu niż zwycięskie wojny, do tego, że Rosja w pierwszej połowie XVIII w. wyrosła na wielkie europejskie i azjatyckie mocarstwo. 
Piotr I Wielki zmarł w 1725 r. nie zostawiając męskiego potomka. Zgodnie jego testamentem, tron carski przejęła jego żona Katarzyna I (1725-27), która została koronowana jeszcze w 1724 r. Faktycznie rządy, w jej imieniu, sprawował książę Aleksander Mienszykow, który przewodniczył specjalnie utworzonej 6-osobowej Najwyższej Tajnej Radzie, będącej organem doradczym carowej. Katarzyna wkrótce ciężko zachorowała i umarła po dwóch latach rządów. Historia zanotowała tylko jedną istotną jej decyzję, zawartą w testamencie. Mianowicie wyraziła w nim wolę, aby następcą na tronie po jej śmierci został Piotr II (1727-30), syn Aleksego, będącego synem Piotra I z jego pierwszego małżeństwa z Eudoksją Łopuchiną. Po Piotrze II tron miały przejąć kolejno córki Piotra I, Anna i Elżbieta.
W chwili przejęcia tronu Piotr II miał 12 lat. Rządy regencyjne sprawowały obie córki Piotra I, Anna i Elżbieta, pospołu z Najwyższą Tajną Radą. Faktycznie car-chłopiec znajdował się pod opieką i przemożnym wpływem księcia Aleksandra Mienszykowa, wówczas najbogatszego bojara w Rosji. Miał on i jego rodzina wielkie plany wykorzystania młodego cara dla swych rozlicznych interesów i nawet zaręczył go ze swą córką, Marią. Ale Piotr poprzez swego przyjaciela-rówieśnika Iwana Dołgorukiego zaprzyjaźnił się z książęcą rodziną Dołgorukich, zwaśnioną z rodem Mienszykowów. Wkrótce też znienawidził księcia Mienszykowa i zarządził zesłanie go, wraz z rodziną, na daleką Syberię, a ich wielkie majątki nakazał skonfiskować. 
W 1730 r. Piotr II umarł na ospę, gdy miał 15 lat. Jego następczynią na tronie została córka Iwana V, Anna (1730-1740). Zgodnie z testamentem Katarzyny I, rządy w Rosji po Piotrze II miały sprawować kolejno córki Piotra I, Anna i Elżbieta. Tymczasem Anna zmarła dwa lata wcześniej, zaś przejęcie tronu przez Elżbietę nie było na rękę Dołgorukim, którzy zamierzali przechwycić pełnię władzy . Spowodowali więc, że carową została Anna, córka Iwana V, starszego brata Piotra I. Była ona wdową po niemieckim księciu Kurlandii, gdzie od 19 lat przebywała. Dołgorukim wydawało się bowiem, że oderwana od środowiska rosyjskiego, łatwiej pozwoli sobą manipulować.
Faktycznie nie interesowały ją prawie zupełnie sprawy państwowe, zajmowała się osobiście jedynie dworem, balami oraz strojami. Natomiast ważniejsze stanowiska w państwie przejmowali Niemcy, pod którymi wpływami carowa się znajdowała. Realnie rządy w Rosji sprawował jej faworyt Ernst Biron oraz utworzona przez niego Tajna Kancelaria i Gabinet (trzech ministrów). Niemieccy zarządcy szybko odsunęli od władzy wszechwładną dotąd rodzinę Dołgorukich, która zesłana została na Sybir, akurat do tej samej miejscowości, w jakiej za ich sprawą przebywali wcześniej Mienszykowie. Zlikwidowali też Najwyższą Tajną Radę.
Za panowania carowej Anny rozszerzone zostały znacznie przywileje szlachty bojarskiej, Rosja prowadziła wojnę z Turcja z umiarkowanymi sukcesami i odstąpiła Persji pas terenów wzdłuż południowych wybrzeży Morza Kaspijskiego, zdobytych przez Piotra I. Zawarty też został tzw. traktat "Trzech czarnych orłów", w którym Rosja, Austria i Prusy zobowiązywały się wzajemnie, że nie dopuszczą do powrotu Stanisława Leszczyńskiego na tron Polski. 
Carowa Anna wyznaczyła na swego następcę Iwana VI (1740-1741), wnuka swej siostry Katarzyny, będącej żoną niemieckiego księcia meklemburskiego. Iwan VI, gdy zmarła carowa Anna, miał raptem dwa miesiące życia. Rządy regencyjne w imieniu niemowlęcia sprawować miał niemiecki książę Ernst Biron. Ale rychło rozgorzała walka o tron carski pomiędzy niemieckimi koteriami dworskimi. Biron został aresztowany, zaś regencję przejęła matka cara-niemowlęcia. To wszystko bardzo nie podobało się elitom bojarskim, zawiązali oni spisek i w drodze zamachu stanu, zgodnie z testamentem Katarzyny I, carową obwołano córkę Piotra I Wielkiego, Elżbietę.
Elżbieta (1741-1762) pozbawiła władzy kilku Niemców, piastujących wysokie urzędy, ale i tak wpływy niemieckie utrzymały się w Rosji nadal. Chcąc przypodobać się szlachcie znacznie poszerzyła ich przywileje. Między innymi mogli oni zsyłać chłopów, za różne przewinienia, na daleką Syberię, lecz tylko w wieku do 45 lat i sprawnych do pracy. Chodziło bowiem o zasiedlenie i zagospodarowanie surowych terytoriów azjatyckich. Zniesione zostały dotychczasowe wewnętrzne cła, które wpływały hamująco na handel, wiele zrobiono w dziedzinie oświaty i kultury. Za panowania Elżbiety zbudowany został m. in. barokowy Pałac Zimowy, rezydencja carów w Petersburgu.
W 1757 r. Rosja włączyła się do wojny siedmioletniej, toczonej przeciwko Prusom przez Austrię i Francję. Wojska rosyjskie zajęły tereny od Królewca po Berlin, stwarzając w 1762 r. sytuację bliską kapitulacji króla Prus Fryderyka II. Lecz wtedy właśnie zmarła cesarzowa Elżbieta. 
Swego następcę wyznaczyła Elżbieta już 20 lat przed swą śmiercią. Był nim syn siostry Anny, książę niemieckiego Holsztynu, Piotr III (1762). W 1745r. powrócił do Rosji, przeszedł na prawosławie i ożenił się z księżniczką niemiecką Zofią Anhalt-Zerbst, która przybrała imię Katarzyny. Pierwszą jego decyzją było wycofanie zwycięskich wojsk rosyjskich spod Berlina i zawarcie sojuszu z Prusami. Piotr III uwielbiał bowiem Prusy i króla Fryderyka II, a nienawidził Rosji. Sam również był znienawidzony przez szlachtę rosyjska. Tym nie mniej w pierwszych swych dekretach rozszerzył przywileje szlachty. Dalszymi dekretami obniżona została cena soli, ustanowiony Bank Państwa, zlikwido- wana Tajna Kancelaria, zajmująca się donosami, oraz przejęte przez państwo majątki kościelne, przy czym duchowni mieli otrzymywać pensje ze skarbu państwa. 
Po wycofaniu się Rosji z wojny przeciwko Prusom, zawarty został wojskowy pakt obronny rosyjsko-pruski. W jego tajnych klauzulach król pruski zobowiązywał się do poparcia rosyjskiego kandydata na tron polski po śmierci Augusta III. Uległość Piotra III wobec Prus, wprowadzenie przez niego w wojsku musztry według wzorów pruskich, sprzeczne zarządzenia i rozwiązłość panująca na dworze cesarskim spowodowały zawiązanie spisku oficerów gwardii petersburskich. Zorganizowali oni przewrót wojskowy w czerwcu 1762 r., w wyniku którego okrzyknięto cesarzową Katarzynę, żonę Piotra III. On sam zrzekł się tronu, został aresztowany, a po kilku tygodniach zamordowany w trakcie sfingowanej kłótni i bójki biesiadnej
Katarzyna II (1762-96) była stuprocentową Niemką, bystra, inteligentna, urodziwa i dobrze rozumiała interesy Rosji jako mocarstwa. Przede wszystkim zerwała świeży sojusz z Prusami i potwierdziła dekret Piotra III o uprawnieniach dla szlachty, czym zyskała sobie jej uznanie. W ciągu swego długiego panowania uczyniła bardzo wiele, zarówno w dziedzinie stosunków zagranicznych, jak i wewnętrznych, dla wzmocnienia potęgi państwa, władzy centralnej i absolutyzmu panującego. W okresie jej rządów terytorium Rosji znacznie się powiększyło, a ludność z 20 wzrosła do ok. 35 mln. Przyczyniło się do tego m.in. zorganizowanie masowego osadnictwa kolonistów niemieckich na górnym Powołżu, gdzie zapewniono im ulgi podatkowe, wolność wyznania i opiekę prawną. 
W latach 1762-66 przeprowadzono w Rosji sekularyzację dóbr duchownych. Cerkwie i klasztory przeszły na utrzymanie skarbu państwowego, który przejął posiadane przez nie majątki ziemskie, obejmujące około 900 tysięcy poddanych. Grunty użytkowane bezpośrednio przez chłopów zostały przekazane im na własność, a obowiązki pańszczyźniane pomniejszone.
Katarzyna II była bardzo aktywna w sprawach stosunków z Polską. Po śmierci w 1763 r. króla polskiego Augusta III, jego następcą, za jej żądaniem i działaniem, został Stanisław August Poniatowski. Był on byłym faworytem Katarzyny II, a koronacja odbyła się 25 listopada 1764 r., w dniu imienin protektorki. Częściowo z jej inspiracji w 1767 r. zawiązała się w Radomiu Konfederacja Generalna przeciwko królowi. Gdy potem sejm konfederacyjny uchwalił tzw. Prawa Kardynalne, to poseł rosyjski, Repnin, sprawił, że gwarantem tych praw została Rosja. 
Po zawiązaniu się w Polsce Konfederacji Barskiej przeciw królowi oraz wprowadzanym przez niego reformom, wojska rosyjskie wzięły udział w pacyfikacji konfederatów. Jednak gdy potem działania wojenne przeniosły się na Ukrainę i wybuchło tam powstanie pańszczyźnianego chłopstwa ukraińskiego przeciwko Polakom, Katarzyna II odegrała w nim dwuznaczną rolę. Wpierw po cichu je poparła, a następnie pomogła wojskom koronnym w jego stłumieniu. 
Rosyjskie walki z konfederatami barskimi wykorzystała Turcja i w październiku 1768 r., podburzana przez Francję, wypowiedziała wojnę Rosji. Katarzyna II zaproponowała wówczas St. Poniatowskiemu przystąpienie Rzeczypospolitej do wojny z Turcją i gotowa była oddać pod jego naczelne dowództwo również wojska rosyjskie. Obie propozycje król Polski odrzucił. Wojna rosyjsko-turecka rozwijała się niepomyślnie dla Turcji, między innymi rosyjska flota bałtycka, po opłynięciu Europy, w bitwie w Zatoce Czesmeńskiej w 1770 r. zniszczyła turecką marynarkę wojenną. Trwała do 1774 r. i zakończyła się korzystnie dla Rosji, która powiększyła swe terytorium w rejonie Krymu, uzyskała szerszy dostęp do Morza Czarnego, prawo korzystania z przejazdu swych statków i okrętów wojennych przez Bosfor, prawo do opieki nad kościołami prawosławnym i katolickim w Turcji, nastąpiło też uniezależnienie Chanatu Krymskiego od Turcji.
Z kolei zaangażowanie Rosji w wojnie z Turcją zamierzył wykorzystać król pruski Fryderyk II dla przesunięcia swych granic na wschód, a przede wszystkim zajęcia Pomorza Gdańskiego, oddzielającego jego prowincję Magdeburgię od Prus Książęcych. Zaproponował więc rozbiór Rzeczypospolitej pomiędzy Prusy, Rosję i Austrię. Po dłuższym wahaniu Katarzyna II, która była raczej zainteresowana w utrzymaniu w całości Rzeczypospolitej, jako swego protektoratu, uległa namowom i zgodziła się na rozbiór niesfornej Polski. Podpisanie traktatów rozbiorowych nastąpiło w Petersburgu 5 sierpnia 1772 r. Rosja zajęła tereny wokół Połocka, Witebska, Mohylewa i Orszy, utrzymując nadal swój protektorat nad resztą Rzeczypospolitej.
W czasie trwania wojny rosyjsko-tureckiej, jesienią 1770 r., w guberniach centralnych wybuchła epidemia dżumy, zawleczona z frontu tureckiego. Wiosną następnego roku dotarła do Moskwy, gdzie wprowadzono kwarantannę dla ludności, przybywającej z zewnątrz, i dla transportu żywności. Zaraza trwała dwa lata i i zdezorganizowała gospodarkę i zarządzanie na znacznych obszarach Rosji. Zaś w styczniu 1773 r. na Powołżu wybuchło wielkie powstanie chłopskie. Jego przywódca, zbieg z armii rosyjskiej, Pugaczow, podawał się za cara Piotra III, niby cudem ocalonego z zamachu na jego życie. Mistyfikacja ta miała na celu zyskanie przychylności ludności chłopskiej, która z władzą carską wiązała nadzieję na poprawę swego bytu.
Faktycznie powstanie poparte zostało z entuzjazmem przez ludność wiejską całego Powołża, a także przez robotników manufaktur i hut na Uralu, żyjących też w wielkiej nędzy. Tysięczne oddziały Pugaczowa odbyły daleki rajd wzdłuż rzek Uralu, Kamy i Wołgi, zdobywając liczne miasta i siejąc popłoch wśród szlachty i ziemiaństwa. Powstanie trwało prawie 3 lata i stłumione zostało dopiero przez oddziały wojskowe Suworowa, już po zakończeniu wojny z Turcją. Przywódca rebelii Pugaczow został stracony w Moskwie.
Powstanie wykazało słabość i nieudolność władz terenowych, więc Katarzyna II dokonała gruntownej reformy struktur administracyjnych Rosji. Imperium podzielono na 50 guberni po 300-400 tysięcy mieszkańców każda, a te na powiaty po 20-30 tys. ludzi. Określone też zostały ściśle kompetencje organów i urzędów zarządzających, sądowych i skarbowych. Zwiększone zostały prawa i samorządność szlachty, wprowadzono różne przywileje dla miast, których celem była stymulacja rozwoju kapitału handlowego i manufaktur. Oczywiście decyzje zasadnicze, wojsko i polityka zagraniczna zachowane zostały w gestii władzy centralnej, to jest absolutystycznego imperatora.
W polityce zagranicznej Katarzyna II starała się zachować dystans do wszelkich konfliktów, rozgrywających się w środkowej i zachodniej Europie. Nie przyłączyła się do blokady handlowej Ameryki Północnej w trakcie trwającej tam wojny niepodległościowej przeciwko Anglii. Natomiast dyplomacja rosyjska koncentrowała się na regionie Morza Czarnego. W 1783 r. zmuszono chana krymskiego do abdykacji i natychmiast wojska carskie zajęły Półwysep Krymski oraz wszystkie pozostałe tereny Chanatu Krymskiego. Od razu rozpoczęto też wielką, planową kolonizację nowych terenów, przesiedlając dziesiątki tysięcy chłopów, głównie z Powołża, oraz zakładając szereg nowych miast i portów, jak Symferopol, Sewastopol, Chersoń, Odessa i inne. 
Faktycznie rozwój gospodarczy Krymu i całego północnego wybrzeża Morza Czarnego był bardzo szybki. By o tym przekonać się naocznie, Katarzyna II urządziła w 1787 r. uroczystą wyprawę swego dworu na te nowe ziemie, których pozyskanie dla Rosji było głównym jej celem, jako cesarzowej imperium. W trakcie podróży spotkała się w Kaniowie nad Dnieprem z królem Polski St. Poniatowskim, swym kochankiem sprzed ponad trzydziestu lat, a w Chersoniu z cesarzem austriackim, Józefem II. Zarządca południowej Rosji książę Potiomkin nie szczędził pieniędzy i starań, by dostojnym gościom jak najlepiej zaprezentować swe osiągnięcia, kazał nawet pobudować makiety wiosek, które, oglądane z daleka, miały świadczyć o zaludnieniu pustych stepów. 
Przez cały XVIII w. trwała też kolonizacja rosyjska północnej części kontynentu azjatyckiego. Do 1784 r. Rosjanie zajęli już ostatnie dalekowschodnie terytoria Azji, to jest Kamczatkę i Półwysep Czukocki, a także opanowali Alaskę na kontynencie Ameryki Północnej. Wszędzie tam zbudowali sieć drewnianych fortów i osad handlowych.
Turcja nie mogła przeboleć straty Krymu i wdała się w 1787 r. w czwartą już wojnę z Rosją. Początkowo Rosjanie, i sprzymierzeni Austriacy, ponosili klęski, co zachęciło również Szwecję do wypowiedzenia wojny Rosji. Ale po 1789 r. sytuacja wojenna się odmieniła. Pierwsza z wojny wycofała się Szwecja, nie uzyskując żadnych sukcesów. Jako druga Austria, a to na skutek śmierci cesarza Józefa II. Zaś po serii klęsk w Mołdawii i nad Dunajem, o pokój poprosiła także Turcja. Traktat pokojowy, zawarty w Jassach w 1792 r., potwierdził wszystkie dotychczasowe zdobycze Rosji na północ od Morza Czarnego. Rosja zwróciła Turcji jedynie Mołdawię i Besarabię, zdobyte w czasie wojny. 
Po zawarciu pokoju z Turcją Katarzyna II mogła spokojnie zwrócić wzrok na zachód od imperium. A działo się tam wiele. We Francji od 1789 r. rozwijała się rewolucja społeczna i zaczynała się formować przeciwko niej koalicja absolutystycznych monarchii Anglii, Holandii, Austrii i Prus. Natomiast w sąsiedniej Rzeczypospolitej Sejm Wielki w Warszawie uchwalił w 1791 r. nową konstytucję ustrojową. W Polsce od 1780 r. nie było wojsk rosyjskich, znajdowała się ona wprawdzie pod politycznym protektoratem Rosji, lecz w zasadzie rządziła się sama, choć raczej nie najlepiej. 
Lecz zmiana ustroju w Polsce, na wzór haseł rewolucji francuskiej, oraz zapowiedź przekazania tronu po śmierci St. Poniatowskiego elektorowi saskiemu Fryderykowi, wnukowi Augusta III, były dla Katarzyny II nie do przyjęcia. To też wsparła z całą mocą i wojskiem Konfederację Targowicką, zawiązaną w maju 1792 r. przez polskich magnatów w celu obalenia Konstytucji 3 Maja i króla St. Poniatowskiego. Rozpoczęła się wojna rosyjsko-polska. 
Polskie wojska królewskie nie miały szans w walkach z przeważającymi siłami rosyjskimi, które okupowały wnet większą część kraju, wraz z Warszawą, a województwo Poznańskie zajęte zostało przez Prusy. Władzę w kraju przejęli konfederaci. Wszak nie na długo, gdyż na wniosek króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II w kwietniu 1793 r. przeprowadzony został II rozbiór Rzeczypospolitej pomiędzy Rosję i Prusy. Rosji przypadły rozległe tereny na wschód od Pińska, Niemna i Zbrucza.  Przeciwko tej decyzji w marcu 1794 r. wybuchło w Polsce spontaniczne powstanie narodowe, kierowane przez gen. Tadeusza Kościuszkę i rozpoczęła się wojna partyzancka z rozproszonymi wojskami rosyjskimi i pruskimi. Ostatecznie powstanie kościuszkowskie zostało stłumione i w 1795 r. dokonany został trzeci, całkowity rozbiór Polski pomiędzy Rosję, Prusy i Austrię. Rosji przypadły Litwa, Grodzieńszczyzna i zachodnia część Wołynia.
Cesarzowa Rosji Katarzyna II zamierzała także wystąpić zbrojnie przeciwko rewolucji francuskiej. W latach 1792-95 było to niemożliwe wobec zaangażowania się w wojnę, rozbiory i powstanie w Polsce. Dopiero w 1795 r. Rosja mogła przystąpić do koalicji antyfrancuskiej, jaką zawiązały monarchie zachodnie. Przygotowywano realnie 60-tys. korpus wojskowy, wszak bez pośpiechu. W trakcie tych przygotowań, w listopadzie 1796, Katarzyna II zmarła, przeżywszy 67 lat.
Następcą Katarzyny został jej syn Paweł I (1796-1801). Jedną z jego pierwszych decyzji było zwolnienie z twierdzy w Petersburgu gen. T. Kościuszkę. Wolność tę Kościuszko opłacił zresztą przysięgą wiernopoddańczą, złożoną na ręce cara. Zaprzyjaźnili się nawet obaj, a Paweł I chciał podarować Kościuszce 1000 “dusz”, który uprosił o zamianę ich na 60 tys. rubli. To był wielki majątek, jaki umożliwił Kościuszce wyjazd po raz drugi do Ameryki, skąd jednakże po kilkunastu miesiącach wrócił do Europy, zamieszkując w Paryżu, a następnie w Szwajcarii.
Najważniejszym w sprawach gospodarki wewnętrznej było wydanie przez Pawła I manifestu, ograniczającego pracę pańszczyźnianą chłopów do trzech dni w tygodniu. Pozostałe 3 dni mieli poświęcać na pracę na własnej ziemi, zaś niedziela miała być wolna od pracy. W niewielkim stopniu, ale jednak, ulżyło to doli pańszczyźnianych chłopów rosyjskich. 
W sprawach polityki zagranicznej Paweł I kontynuował działania matki. Przystąpił do koalicji z Anglią, Austrią i Turcją, wypowiedział wojnę Francji i wysłał wojska ekspedycyjne do Italii przeciwko Francuzom. Część wojsk przetransportowana została na statkach floty czarnomorskiej na Sycylię, skąd zaatakowały one południową Italię. Większe oddziały, pod dowództwem Suworowa, zajęły całą francuską, północną Italię i przez Alpy przebiły się nad Ren. Jeszcze inne oddziały rosyjskie, wraz z Anglikami, wzięły udział w desancie morskim na Holandię. Na wszystkich tych trzech frontach sojusznicy faktycznie pozostawili Rosjan bez wsparcia ze swej strony i rozgoryczony Paweł I wycofał swe wojska ekspedycyjne do Rosji. 
Paweł I nie był lubiany przez szlachtę i arystokrację rosyjską za próby umniejszenia ich przywilejów, niespodziewane dymisje i poniżanie podwładnych. To też w 1801 r. doszło do zawiązania spisku kilku wyższych oficerów, którzy po opanowaniu pałacu imperatora, zażądali jego dymisji na rzecz syna. Gdy odmówił, w zamieszaniu, został zabity.
 
Wielka Rewolucja Francuska (1789-99). By zaradzić kryzysowej sytuacji finansów i gospodarki, panującej w latach osiemdziesiątych XVIII w. we Francji, król Ludwik XVI zdecydował się na restytuowanie po 150 latach, Stanów Generalnych, to jest zgromadzenia przedstawicielstw duchowieństwa, szlachty i mieszczaństwa, jako organu doradczego króla dla ustalenia nadzwyczajnych podatków. Latem 1788 r. król dokonał zmiany konserwatywnego rządu na bardziej liberalny, zniesiona została cenzura prasy i rozpoczęta wielka dysputa na temat kształtu zgromadzenia. W wyniku ostrych sporów przeforsowana została zasada podwojenia ilości deputowanych stanu mieszczańskiego, czyli burżuazji, tak by dorównywała liczbie posłów szlachty i kleru razem wziętych. Wybory do Stanów Generalnych przeprowadzone zostały wiosną 1789 r. i rozpoczęły one swe obrady w Wersalu 5 maja. Od początku zaznaczyły się poważne rozbieżności między stanowiskami poszczególnych stanów. Wszyscy chcieli reform, w tym zmian podatkowych, lecz nie kosztem własnych przywilejów.
Po miesiącu formalnych obrad Stany przekształciły się w Zgromadzenie Narodowe Konstytucyjne (Konstytuanta), podkreślając w ten sposób swe ogólnonarodowe przedstawicielstwo, i rozpoczęły pracę nad nową konstytucją ustrojową państwa. Prym w Zgromadzeniu wiedli przedstawiciele burżuazji, to jest bogatego mieszczaństwa, z gen. La Fayette, bohaterem niedawnej niepodległościowej wojny amerykańskiej, na czele.
Lecz król nie chciał żadnej nowej konstytucji i zgromadził wokół Wersalu i na Polu Marsowym w Paryżu 20 tys. wojska, najwidoczniej zamierzając rozpędzić Zgromadzenie Narodowe, lub narzucić mu swą wolę. Do tego nie doszło, wobec wmieszania się w bieg spraw ludu paryskiego. Mianowicie 11 lipca rozpoczęły się wielkie zamieszki uliczne, powstały komitety rewolucyjne, rozpoczęło się formowanie Gwardii Narodowej i milicji sankiulockiej oraz ich uzbrajanie w broń uzyskaną z arsenałów paryskich. Gdy dowódca oraz obsada fortu-więzienia w Bastylii, na przedmieściu Paryża, stawiła tłumowi opór, nastąpiło oblężenie fortu, jego zdobycie w szturmie, a następnie całkowite zburzenie. Dzień zburzenia Bastylii, to jest 14 lipca, ustanowiony został w następnym roku świętem narodowym Francji. 
Po 15 lipca Ludwik XVI wycofał wojsko z Paryża, zgodził się na burżuazyjno-mieszczańskie postulaty przebudowy ustroju państwa na monarchię konstytucyjną i na rezultaty paryskiej rewolucji ludowej. Lecz w sierpniu cała Francja znalazła się w ogniu wielkiej rewolty chłopskiej. Mnożyły się napady na dwory i klasztory, ich podpalanie, rabunki, samosądy we wsiach i miasteczkach całego kraju. Chłopi, stanowiący 75 procent społeczeństwa, domagali się zniesienia przygniatających ich obciążeń feudalnych i obniżenia podatków, by ulżyć nędzy, w jakiej się znajdowali. Odpowiadając na to, Zgromadzenie Narodowe zniosło pańszczyznę bez odszkodowania oraz podatek-dziesięcinę na rzecz kościoła, uchwaliło zasadę równości podatkowej, zlikwidowało sprzedawalność urzędów itp. Zaś 26 sierpnia uchwaliło Deklarację Praw Człowieka i Obywatela, która zrównywała w prawach wszystkie stany, proklamowała swobodę wyznania, wolność słowa i druku, zapewniała prawo własności. Przyjęła też monteskiuszowską zasadę trójpodziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Towarzyszące nowemu ustrojowi hasło: “Wolność, Równość, Braterstwo” wywarło potem przemożny wpływ w całej Europie.
Lecz Ludwik XVI nie zamierzał bynajmniej rezygnować z monopolu swej władzy. Ściągnął do Wersalu regiment flandryjski, a emigranci arystokratyczni rozpoczęli na obcych dworach intensywne zabiegi o ich interwencję wojskową we Francji. Wówczas nastąpił wielki marsz ok. 7 tysięcy kobiet paryskich, oraz powstałej niedawno Gwardii Narodowej, na Wersal, zmuszając króla do akceptacji  “Deklaracji praw człowieka i obywatela” i innych dekretów przygotowanych przez Zgromadzenie Narodowe. Musiał też przenieść się do centrum Paryża (pałac Tuileries), gdzie łatwiej można było kontrolować jego poczynania. 
W latach 1788-89 powstało w Paryżu wiele partii-klubów politycznych, które przygotowały odpowiadające im programy reform. Do najważniejszych należały klub kordylierów, któremu przewodniczył Jacques Danton, oraz klub jakobinów na czele z Maksymilianem Robespierre. Obaj politycy, z zawodu adwokaci, stali się w następnych latach przywódcami rządów i rewolucji, a ostatecznie także jej ofiarami, gdyż obaj straceni zostali na gilotynie. 
W 1790 r. wprowadzono dalsze reformy, dotyczące zmian podatkowych, zniesienia ceł wewnętrznych oraz monopoli, zaprowadzono jednolity system miar i wag i inne. Konstytuanta wypowiedziała tez konkordat zawarty z Watykanem w 1516 r. i uchwaliła “Konstytucję cywilną kleru”. Zgodnie z nią zredukowane zostały arcybiskupstwa do 10, a diecezje do 83, tyle ile departamentów. Biskupi i proboszczowie mieli być wybierani przez wiernych. Papież potępił te zmiany jako herezję.
Król Ludwik XVI wraz z rodziną próbował w czerwcu 1791 r. uciec do Belgii, lecz schwytany, z powrotem sprowadzony został do Paryża. Utracił wówczas resztki poparcia społecznego.
Ale najpoważniejszym problemem stojącym przed Zgromadzeniem Narodowym był absolutnie pusty skarb państwowy, zwłaszcza że przestały napływać prawie zupełnie bieżące podatki z prowincji. W tej sytuacji, na wniosek członka Konstytuanty, biskupa Talleyranda, który wcześniej był intendentem dóbr kościelnych we Francji, uchwalono 12 lipca 1791 r. ustawę konstytucyjną, na mocy której przeprowadzono konfiskatę majątków i posiadłości kościelnych w kraju. Duchowni mieli odtąd otrzymywać pensje państwowe po złożeniu przysięgi lojalności wobec państwa, zaś majątki kościelne, to jest ziemię i obiekty, sprzedawano przez kilka lat w drodze przetargów publicznych, częściowo poprzez ich parcelację. Zasilono w ten sposób poważnie budżet państwa, gdyż posiadłości kościelne stanowiły ok. 10 procent areału Francji. 
Nowa konstytucja ustrojowa przyjęta została ostatecznie we wrześniu 1791 r. Ustanowiła we Francji monarchię konstytucyjną, wprowadzając obieralny parlament, jako najwyższą władzę ustawodawczą i decyzyjną w państwie. Władzę wykonawczą miał sprawować rząd, złożony z 6 ministrów, królowi zostawiono politykę zagraniczną i ograniczone prawo veta. Konstytucja przyznała prawa obywatelskie także protestantom i Żydom, znosiła dziedziczne szlachectwo, reformowała sądownictwo i administrację, wprowadzając 83 departamenty, jakie przejęły wiele dotychczasowych uprawnień centralnej władzy królewskiej. Określiła też prawa obywatelskie, w tym równość wszystkich wobec prawa i utwierdziła własność prywatną. 
Nowa konstytucja nie miała wszak wpływu na bieżącą sytuację gospodarczą kraju, pogarszającą się nieustannie przez cały 1791 r. Rosły ceny, zwłaszcza produktów żywnościowych, kwitła spekulacja, mnożyły się grabieże sklepów, rozboje, zamieszki na tle religijnym, podsycane przez prześladowany kler itp. Nowoutworzony parlament był skłócony i nie potrafił zaradzić istniejącym problemom gospodarczym. Trudności gospodarcze i wewnętrzne niepokoje potęgowane też były przez arystokratycznych emigrantów, którzy na habsburskim terytorium Belgii organizowali armię i dywersję przeciwko Francji. Posłowie Konwencji poparli wtedy wniosek Ludwika XVI o wypowiedzenie wojny Austrii, choć najwyraźniej zgłosił go, licząc na klęskę rewolucyjnej Francji. 
Faktycznie rozpoczęta w kwietniu 1792 r. ofensywa armii francuskiej, źle wyszkolonej i dowodzonej przez gen. La Fayette, załamała się i regularne wojska koalicji austriacko-pruskiej rozpoczęły przełamywanie pasa granicznych fortów francuskich, zagrażając bezpośrednio Paryżowi. Spowodowało to nowy wielki zryw ludu francuskiego dla obrony rewolucji i do stolicy napłynęła z całego kraju wielka fala uzbrojonych ochotników. 30 lipca oddział ochotników marsylskich przyniósł ze sobą “Hymn bojowy Armii Renu”, nazwany wkrótce “Marsylianką”, pieśń zagrzewającą do rewolucji. Zradykalizowało swe działania Zgromadzenie Narodowe. Również Komuna Paryska, to jest rewolucyjny samorząd Paryża, działający od 1789 r., bardzo się uaktywniła i poszerzyła o przedstawicieli radykalnych mieszczan. 
Zgodnie z ich postulatami wprowadzono władzę komisarzy ludowych w wojsku i w prowincjach, powołano Trybunał Rewolucyjny do sprawowania doraźnych sądów, skonfiskowano dobra emigrantów arystokratycznych, uwolniono chłopów od spłat obciążeń feudalnych, zarządzono banicję opornych księży, wprowadzono śluby i rozwody cywilne, reglamentację chleba i zbóż, zamknięto prawicowe gazety. Król został zawieszony przez Zgromadzenie Narodowe i w sierpniu uwięziony, po zajęciu szturmem pałacu w Tuileriies i wymordowaniu 600 szwajcarskich żołnierzy przez paryskich gwardzistów i sanktiulotów. Król, wraz z rodziną, osadzony został w baszcie warownej, zwanej Le Temple, dawnego klasztoru templariuszy w Paryżu. Próbował go później stamtąd oswobodzić gen. La Fayette, lecz armia odmówiła mu posłuszeństwa i sam wówczas oddał się do niewoli Austriakom.
Większość tych zmian wprowadzona została w sierpniu 1792 r., stąd później określono je rewolucją sierpniową. Zaś w pierwszych dniach września tłum mieszczan paryskich, powodowany histerią, w związku z klęskami na frontach i arystokratycznymi spiskami, dokonał w paryskich więzieniach samosądów i masakry 1400 więźniów kontrrewolucjonistów, ale i przestępców pospolitych oraz niewinnych ludzi. We wrześniu, na pierwszym posiedzeniu nowego parlamentu (Konwent Narodowy), uchwalono zniesienie monarchii i wprowadzenie ustroju republikańskiego we Francji. Władzę w kraju przejęła Tymczasowa Rada Wykonawcza, złożona głównie z żyrondystów, tj. umiarkowanych republikanów, z Dantonem na czele.
Prusy i Austria nie wykorzystały swych zwycięstw i zajęcia granicznych fortyfikacji francuskich. Ich uwagę odciągnęły latem wydarzenia dziejące się w Polsce, gdzie po uchwaleniu przez polski sejm Konstytucji 3 Maja i zawiązaniu się Konfederacji Targowickiej, doszło do wojny rosyjsko-polskiej, a następnie do II rozbioru I Rzeczypospolitej przez Rosję i Prusy. Kilkumiesięczny zastój na swym wschodnim froncie Francuzi wykorzystali na koncentrację wojsk i 20 września w bitwie pod Valmy we wschodniej Francji, zmusili wojska pruskie do wycofania się do Nadrenii. Umożliwiło to armii francuskiej, wzmocnionej licznymi oddziałami ochotniczymi, wkroczenie do Belgii (Niderlandy) i jej szybkie opanowanie, po pobiciu i wyparciu wojsk austriackich. 
W dniu 21 stycznia 1793 r., po procesie o zdradę państwową, przeprowadzonym przez Konwent, król Ludwik XVI został zgilotynowany Stało się to bodźcem do sfinalizowania pierwszej wielkiej koalicji antyfrancuskiej z udziałem: Prus, Austrii, Wielkiej Brytanii, Holandii, Hiszpanii, Portugalii i większości włoskich. W marcu Francuzi stracili Belgię i Nadrenię, częściowo z winy głównodowodzącego wojskami francuskimi, który próbował poprowadzić je przeciwko rewolucyjnemu Paryżowi. Podobne zdrady ze strony arystokratycznych oficerów zdarzały się często. 
Wojna potęgowała trudności gospodarcze. Na ich tle wybuchły zamieszki przeciw rządowi paryskiemu w Normandii, Bretanii i na południu Francji. Zaś w Wandei, zachodniej prowincji nad Atlantykiem, wybuchło w marcu 1793 r. powstanie chłopskie, skierowane przeciwko poborowi do wojska. Wskutek działania kleru i szlachty przybrało ono wkrótce charakter wojny religijnej przeciwko laicyzacji życia społecznego. Powstańcy zwani szuanami, początkowo uzbrojeni tylko w kosy, widły i strzelby myśliwskie, maszerowali na Paryż pod białymi sztandarami, ozdobionymi liliami, i walczyli, by przywrócić monarchię. W odpowiedzi na te zagrożenia francuski parlament, to jest Konwent Narodowy, powołał Komitet Ocalenia i Bezpieczeństwa Publicznego, na czele z Robespierre, a dotychczasowe rządy żyrondystów przejęli radykalni jakobini. W kraju zaprowadzone zostały dyktatura i terror, stworzono też komitety ocalenia i trybunały ludowe do walki z kontrrewolucją.
Nastąpiła militaryzacja ekonomiki, tworzono liczne fabryki broni i prochu, znacjonalizowano handel zagraniczny, państwo przejęło kontrolę nad prywatnymi zakładami, surowcami i siłą roboczą. Wprowadzono kartkową reglamentację chleba i innych podstawowych artykułów spożywczych, co pozwoliło na uniknięcie głodu w miastach. Stosowano karę śmierci za spekulację i rozboje. Równocześnie, spełniając podstawowe żądania ludu, zniesiono resztki feudalizmu, chłopi mogli wykupywać w małych działkach znacjonalizowane ziemskie majątki kościelne i emigrantów, bogaci zostali obłożeni kosztami obrony narodowej. W sierpniu na mocy dekretu o powołaniu pod broń wszystkich mężczyzn w wieku 18-25 lat, utworzona została milionowa “armia z ludowego poboru”, w której potem w ciągu roku zastąpiono nielojalnych, szlacheckich oficerów, nowymi kadrami ludowego pochodzenia. 
W ramach terroru wojennego aresztowana została również królowa Maria Antonina, żona Ludwika XVI, zresztą córka austriackiej cesarzowej Marii Teresy. Oskarżona została o współdziałanie z Austrią, jak również o trwonienie państwowych pieniędzy, przez co ulica paryska zwała ją “Madame deficyt”. Została zgilotynowana 16 października, przy aplauzie gawiedzi, na placu Ludwika XV (dziś Place de la Concorde) w Paryżu. Ponoć wchodząc na szafot niechcąco nadepnęła na nogę kata, za co go zaraz gorąco przeprosiła.
Terror jakobinów utrzymał się do 28 lipca 1794 r. W tym czasie, wpierw uśmierzone zostały rebelie wewnętrzne, a później pobite kolejno obce armie pod Dunkierką, w Alzacji, nad Renem, w Sabaudii, Belgii, Katalonii. Francuzi rozpoczęli też ofensywę przeciwko Hiszpanom i Anglikom na wyspie San Domingo (Haiti) na Karaibach, wsparci przez tubylczą ludność murzyńską, w związku ze zniesieniem przez republikańskich komisarzy niewolnictwa w koloniach francuskich. 
Zwycięstwa te sprawiły, że terror jakobiński, którym wszyscy byli już zmęczeni i przerażeni, stracił swój sens. Tymczasem został jeszcze wzmocniony przez ustawę z czerwca, eliminującą z rozpraw sądowych przesłuchania świadków i obrońców, co znakomicie przyspieszyło orzekanie wyroków. Faktycznie w ciągu ostatniego miesiąca swej działalności Trybunał Rewolucyjny wydał więcej wyroków śmierci, niż w ciągu całego poprzedniego roku. Stało się to powodem zawiązania spisku w Konwencie przeciw rządom jakobinów i, przy nadarzającej się okazji, przegłosowane zostało uwięzienie Robespierre’a i jego głównych 21 popleczników. Stało się to 28 lipca 1794 r. po czym wszystkich następnego dnia, w ogóle bez sądu, zgilotynowano na Placu Rewolucji na oczach wielotysięcznego tłumu. W ten sposób rewolucja “pożerała" własne dzieci. Wraz z upadkiem rządów jakobinów zakończyła się też wielka burżuazyjna rewolucja francuska.
Nowy rząd, tzw. termidorianów, odwołał czerwcową ustawę, zamknięty został klub jakobinów, rozwiązane Komuna Paryska i Komitet Ocalenia Publicznego, równocześnie rozpoczęto likwidację gospodarki kierowanej. Lecz rezygnacja z cen maksymalnych na żywność, i powrót spekulacji, spowodowały straszliwą drożyznę i chaos w zaopatrzeniu. To też wiosną rozpoczęły się masowe manifestacje i powstania ludowe. Tym razem rządząca burżuazja mieszczańska skierowała przeciwko manifestującym Gwardię Narodową i regularne wojsko. Skazano na śmierć pozostałych posłów jakobińskich i sędziów trybunałów rewolucyjnych, zaś w całym kraju rozpoczął się biały terror, największy na południu Francji, w Lyonie i Prowansji. Rząd termidoriański starał się jednak ten terror ograniczyć i z powrotem wprowadził częściową reglamentację handlu zbożem. Równocześnie rojaliści uczynili próbę restauracji monarchii, w Paryżu wybuchło 5 października 1795 r. ich powstanie, zostało stłumione przez wojsko. 
Wcześniej ustały działania wojenne na granicach Francji i 5 kwietnia 1795 r. zawarty został pokój francusko-pruski w Bazylei, w którym Prusy uznały Republikę Francji i jej granice na Renie. W ogóle Prusy od dłuższego już czasu “nie miały głowy” do wojny z Francją, zajęte rozbiorami Polski, gdzie dużo więcej miały do zyskania. Po miesiącu zawarty został w Hadze również pokój z Holandią, przyznający Francji część Flandrii. Zaś w lipcu w pokoju z Hiszpanią Francja uzyskała połowę wyspy San Domingo (Haiti). Pokój z Francją zawarły też inne państwa Rzeszy. Z wielkiej koalicji antyfrancuskiej ostała się wtedy już tylko Wielka Brytania, Austria, Rosja, Piemont i kilka państw niemieckich.
Nowa konstytucja z września 1795 r. wprowadzała dalsze poważne zmiany ustrojowe we Francji. Powstał dwuizbowy parlament i kolektywny rząd, jako 5-osobowy Dyrektoriat, który w nowym układzie władzy spełniał najważniejszą rolę. Sprowadzała się ona głównie do utrzymywanie równowagi między radykalnymi ruchami ludowymi, aspiracjami arystokracji i szlachty, wreszcie interesami bogacącej się burżuazji mieszczańskiej. Dyrektoriat funkcjonował przez cztery lata. 
W międzyczasie wojna trwała jednak nadal. By zmusić  Austrię do pokoju, Dyrektoriat zaplanował atak na jej stolicę, Wiedeń. Ofensywa zakończyła się niepowodzeniem, lecz w zamian Francuzi odnieśli wielkie zwycięstwa nad wojskami austriackimi w północnych Włoszech. Zwycięstwa te były zasługą młodego, ambitnego dowódcy armii francuskiej w Italii, generała Napoleona Bonapartego. Pochodził on z miasta Ajaccio na Korsyce, był Włochem. Jako kapitan artylerii wsławił się w 1793 r. zdobyciem twierdzy rojalistów w Tuluzie, co przyniosło mu awans na generała brygady. Zaś po stłumieniu ich ataku na Konwent w Paryżu w październiku 1795 r. został komendantem garnizonu paryskiego, następnie dowódcą armii w kampanii włoskiej.
Napoleon dbał o podległe mu wojska, stosował własne nieszablonowe metody i strategię walki, decydował też samodzielnie o politycznym kształcie zajmowanych terytoriów. W Mediolanie utworzył Republikę Lombardzką, w Genui - Liguryjską, w Mantui - Cispadańską, uzależniając je wszystkie od Francji. Obalił natomiast Republikę Wenecką, by w pokoju francusko-austriackim z 17 października 1797 r. w Campo Formio przehandlować ją Austrii za habsburskie Niderlandy (Belgię) i uznanie francuskiej granicy na Renie. Potem Francuzi wygnali jeszcze z Rzymu swego zajadłego wroga, papieża Piusa VI, który potępił Deklarację Praw Człowieka, i utworzyli w miejsce papieskiego państwa Republikę Rzymu, a następnie w miejsce kantonów szwajcarskich Republikę Helwecką.
Po zakończeniu kampanii włoskiej Napoleon został przez Dyrektoriat mianowany naczelnym wodzem w wojnie przeciwko Wielkiej Brytanii. By zmusić ją do zakończenia wojny, zaproponował wówczas podbicie Egiptu, gdzie prowadziła ona wiele interesów i miała duże wpływy, rywalizując skutecznie w tej mierze z Francją. Wyprawa egipska doszła do skutku w maju 1798 r. Wzięło w niej udział 38 tysięcy marynarzy i żołnierzy oraz 175 uczonych i artystów, którzy mieli badać kulturę i historię Egiptu. Po sukcesach, sprowadzających się do zajęcia Malty i Dolnego Egiptu, z Aleksandrią i Kairem (zwycięska bitwa “pod piramidami”), wojska ekspedycyjne spotykały same niepowodzenia: upiorny klimat, choroby tropikalne, zniszczenie floty francuskiej przez eskadrę angielskich okrętów adm. Nelsona pod Nabukirem u wybrzeży Egiptu, powstanie ludności w Kairze, ingerencja wojsk tureckich, zajęcie Malty przez Anglików. Ostatecznie Francuzi zmuszeni zostali przez siły turecko-angielskie do kapitulacji w 1801 r. Ekspedycja egipska Napoleona udała się więc tylko w swej części naukowo-badawczej. Między innymi znalezienie wówczas w czasie wykopalisk tzw. “kamienia z Rosetty”, to jest płyty z wyrytymi napisami greckimi i hieroglificznymi, pozwoliło na odczytanie w 1822 r. hieroglifów egipskich. 
Podboje francuskie nie podobały się również Rosji, gdzie, po śmierci Katarzyny II, rządził car Paweł I, zawzięty wróg rewolucji francuskiej. To też w grudniu 1798 r. powstała nowa, druga koalicja antyfrancuska z udziałem: Anglii, Rosji, Turcji, Austrii, Szwecji, Portugalii, Neapolu i państw niemieckich, lecz bez Prus. Nowa wojna rozpoczęła się od desantu rosyjskich wojsk w południowych Włoszech i ataku wojsk Suworowa na północną Italię. Mieli je wspomagać Austriacy, ale unikali starcia z Francuzami, pozostawiając przyjemność walki Rosjanom. Ci odnieśli kilka zwycięstw, zajęli Mediolan i prawie całą Italię, lecz utknęli w trudnym, górzystym terenie Szwajcarii. Ostatecznie Suworow z trudem wyprowadził swą armię przez Alpy nad Ren. Podobnie działo się w 1799 r. podczas desantu angielsko-rosyjskiego w Holandii, gdzie Anglicy chcieli walczyć jedynie rękami Rosjan. W tej sytuacji car Paweł I, wściekły na wiarołomnych sojuszników, wycofał swe wojska do Rosji. 
W tym czasie Bonaparte, zostawiwszy swoją armię ekspedycyjną w Egipcie, powrócił do Paryża, oddając się do dyspozycji Dyrektoriatu. W dniu 8 listopada 1799 r. został dowódcą wojskowym Paryża. Zaś następnego dnia dokonał, przy pomocy swych grenadierów, zamachu stanu. Zamach przeprowadzony został pod Paryżem, w jednym z pałaców królewskich, gdzie na wniosek Bonapartego zebrał się Parlament tj. Rada Pięciuset (sejm) i Rada Starszych (senat). Pod groźbą bagnetów obie izby rozwiązały się i powołały 3-osobowy Konsulat w miejsce Dyrektoriatu, który też został zlikwidowany. Tak więc rządy republikańskie we Francji przetrwały tylko 6 lat po obaleniu ustroju monarchicznego, jaki istniał 1500 lat. Władzę we Francji przejęło trzech konsulów, jednym z nich był Napoleon Bonaparte. O dwóch za dużo, więc już w grudniu spowodował on uchwalenie zmian w konstytucji, w wyniku których demokratyczna władza republikańska zastąpiona została na okres dziesięciu lat przez wojskową dyktaturę Napoleona jako pierwszego konsula. Później, po kilku latach, kolejna nowelizacja prawna przyznała mu tę funkcję, w drodze plebiscytu, dożywotnio.

Imperium Osmańskie (1699-1798)

Po klęskach Turcji pod Wiedniem i na Węgrzech oraz po utracie części swych europejskich posiadłości, w 1714 r. Turcja zagrożona została także na południu Półwyspu Bałkańskiego przez Republikę Wenecką, gdzie Wenecjanie z Półwyspu Peloponeskiego (Morea) zaatakowali Korynt. Walki toczyły się tam ze zmiennym szczęściem. Po początkowych sukcesach Wenecjan, przewagę uzyskały jednak wojska tureckie i w 1718 r. odebrały Wenecji cały Półwysep Peloponeski. Do wojny tej wmieszała się także Austria, która odzyskała wówczas resztę Węgier, zachodnią Wołoszczyznę i północną Serbię z Belgradem. Lecz w kolejnej wojnie w 1736 r., prowadzonej wspólnie z Rosją, wojska austriackie doznały szeregu niepowodzeń i Turcy z powrotem przejęli Belgrad i północną Serbię. Od tego czasu ludy bałkańskie swe aspiracje i działania niepodległościowe w większym stopniu wiązały z Rosją, niż z Habsburgami austriackimi. Duże znaczenie miało przy tym także pokrewieństwo słowiańskie i wspólnie wyznawana religia prawosławna. 
Faktycznie Turcję dotknęły poważne ciosy militarne w czasie wojny z Rosją (1768-74), jaką zresztą sama wypowiedziała, wiążąc swe nadzieje na jakieś zyski w związku z wojną domową, trwającą w Rzeczypospolitej, a spowodowanej przez Konfederację Barską. Przegrała ją jednak, tracąc znaczne terytoria na północ od Krymu, a po kilku latach cały Półwysep Krymski. Morze Czarne ostatecznie przestało być wewnętrznym morzem imperium tureckiego i zapanowała na nim flota rosyjska.
By przywrócić poprzednią sytuację, Turcja w 1787 r. rozpoczęła kolejną, czwartą swą wojnę z Rosją, tym razem walczącą w przymierzu z Cesarstwem Austriackim. Przy czym Austria nie zaangażowała w walkach większych sił i w 1790 r. wycofała się z wojny. Natomiast zwycięstwa wojsk rosyjskich w Mołdawii i na Wołoszczyźnie dowodnie świadczyły, że Turcji nie stać już było na jakąkolwiek powtórkę swej ekspansji i poprosiła ona w 1792 r. o zawarcie pokoju. Zwłaszcza, iż na Półwyspie Bałkańskim rozpoczęły się powstania wyzwoleńcze zamieszkujących je narodów, wspierane zresztą wydatnie i podsycane przez Rosję. Znamienne, że od tego czasu Cesarstwo Austriackie nie prowadziło już żadnych wojen przeciwko Turcji. Wprost przeciwnie, starało się o utrzymywanie z nią przyjaznych stosunków pod każdym względem. Zaś cały ciężar wyzwolenia narodów, zamieszkujących Półwysep Bałkański spoczął na Rosji, która jeszcze w XIX w. prowadziła cztery duże wojny z Turcją.
W końcu XVIII w. również na innych obszarach imperium osmańskiego miały miejsca bunty chłopskie, a także feudałów tureckich. Część terytoriów zewnętrznych imperium w Afryce i na Bliskim Wschodzie usamodzielniły się i oderwały od Turcji. Chyliła się też do upadku gospodarka kraju, zmarniały zwłaszcza wpływy z handlu tranzytowego, po przejęciu szlaków handlowych z Europy do Azji Środkowej i na Daleki Wschód przez Rosję, a do Indii i Azji Płd.-Wsch. przez Kompanie Wschodnioindyjskie, angielską i holenderską. 
Panujący sułtan Selim III (1789-1807) starał się odbudować gospodarkę i pozycję imperium osmańskiego, lecz wprowadzane przez niego reformy armii, administracji i finansów państwa zostały przerwane w 1798 r. przez inwazję wojsk francuskich Napoleona Bonaparte na Egipt. Prowincja ta miała bardzo duże znaczenie gospodarcze i strategiczne dla imperium tureckiego, zwłaszcza wobec naporu Rosji i powstań narodowowyzwoleńczych na Bałkanach.

Kolonizacja Afryki 

Przez cały XVIII w. północne terytoria Afryki, wzdłuż Morza Śródziemnego, pozostawały pod panowaniem Turcji. Od 1714 r. Cyrenajka, Trypolitania i Tunezja, a wcześniej Egipt, stanowiły jej lenna, miały własne rządy, były więc częściowo niezależne. Na północnym zachodzie kontynentu istniał jeszcze niepodległy Sułtanat Maroka, będący największym państwem Afryki. W Afryce środkowej i południowej znajdowało się zaledwie kilka większych i znaczących państw: Abisynia, Ghana, Benin, Dahomej, Somali, Kongo, oraz kilkadziesiąt, często efemerycznych, niewielkich państewek o strukturze plemiennej, jak Orano, Kaarta, Lunda, Razwi, Luba, Wadaj i inne. 
Europejczycy, w szczególności Portugalczycy, Holendrzy, Francuzi i Anglicy zajmowali jedynie kilkanaście portowych osad-baz handlowych, które sami założyli wzdłuż zachodnich i wschodnich wybrzeży kontynentu. Ich głównym celem było zapewnienie funkcjonowania morskich szlaków handlowych z Europy do Indii, Azji Płd.-Wschodniej i Chin. Służyły również one jako porty, odprawiające statki z czarnymi niewolnikami do Ameryki. 
Natomiast prawie zupełnie Europejczycy nie interesowali się, przynajmniej do końca XVIII w., wnętrzem kontynentu afrykańskiego. Przyczyną tego była jego niedostępność, a mianowicie brak dogodnych zatok dla portów, strome lub błotniste wybrzeża, katarakty i wodospady na rzekach, dżungle lub pustynie, zaś przede wszystkim, nieprzychylny dla białego człowieka, klimat. Jedynie na południu Afryki, gdzie klimat jest zbliżony do europejskiego, nastąpiła w XVII i XVIII w. kolonizacja i zasiedlenie przez Holendrów Przylądka Dobrej Nadziei, na którym utworzona została holenderska Kolonia Przylądkowa. 
W środkowej Afryce Europejczycy nie zapuszczali się w głąb kontynentu, nawet w celu zdobycia niewolników. Dostarczali ich kacykowie i władcy różnych przybrzeżnych plemion i państw. Urządzali oni sami, ze swymi wojownikami, najazdy w głąb lądu, biorąc tam jeńców wśród innych plemion, by następnie sprzedać ich białym handlarzom w ich faktoriach za tkaniny, broń palną i szklane paciorki.
Szacuje się, że w XVIII w. kupcy brytyjscy wywieźli z Afryki za ocean ok. 3,5 mln, portugalscy - 1,9 mln, a francuscy ok. 1 miliona czarnych niewolników.

Persja 

Persja w końcu XVII w. była rozległym państwem, obejmując prócz rdzennych perskich terytoriów również Zakaukazie, część Kaukazu, Azji Środkowej oraz Afganistanu i sięgając do rzeki Indus. Ludność trudniła się rolnictwem (zboża, bawełna, tytoń i opium), hodowlą owiec, rzemiosłem (tkactwo, dywany) oraz handlem. Część ludności, mieszkająca na terenach pustynnych, prowadziła koczowniczy tryb życia. Władzę w kraju sprawowali szachowie z dynastii Safawidów, rządzący po przez bardzo rozgałęziony aparat państwowy. Wzrastające koszty jego utrzymania, jak i dworu samego szacha oraz licznego duchowieństwa, zmuszało szacha do ciągłego podwyższania podatków i obciążeń ludności. Było to przyczyną licznych buntów chłopskich, a zwłaszcza plemion afgańskich i kaukaskich, które wzmacniała wrogość religijna pomiędzy szyitami i sunnitami. Na początku XVIII w. przerodziły się one w wojnę domową w regionie Afganistanu. Wykorzystując to Turcja zagarnęła Zakaukazie i część zachodniej Persji, a Rosja pas terenów wzdłuż zachodnich i południowych brzegów Morza Kaspijskiego. Później tereny te Rosja, za panowania Anny, córki Piotra I, oddała Persji.
W 1730 r. została obalona dynastia Safawidów i władzę w Persji przejął chan turkmeński Nadir. Wyparł on Turków z ziem perskich i poskromił wewnętrzne bunty w Afganistanie, zajmując Herat i miasto-fortecę Kandahar, które całkowicie zostało zburzone, a wielu mieszkańców wymordowano. Następnie sam rozpoczął wojny najeźdźcze. Między innymi jego wojska zaatakowały Indie, wdzierając się daleko w głąb Półwyspu Indyjskiego i grabiąc miasto Delhi, stolicę Indii. Bezustanne wojny toczone przez Nadira prowadziły do dalszego zwiększania ucisku podatkowego i ruiny gospodarczej Persji. To też bunty i powstania ludowe ogarnęły cały kraj, a szach zabity został w 1744 r. w wyniku spisku jego przybocznej straży. Persja rozpadła się wtedy na szereg niezależnych księstw feudalnych i pogrążyła w anarchii i wojnach domowych, które trwały prawie do końca XVIII w. Ich następstwem była ruina miast i wsi, zniszczenie systemów kanałów nawadniających, narastanie zacofania gospodarczego i upadek kultury w Persji.

Indie

Pod koniec XVII w. imperium Wielkich Mogołów zaczęło wyraźnie chylić się ku upadkowi, a to głównie na skutek odśrodkowych dążeń różnych prowincji i ambicji ich władców. Największym zagrożeniem stało się utworzenie państwa Marathów, ludu hinduskiego, zamieszkującego środkową część zachodnich wybrzeży subkontynentu. Nie tylko odpierali oni ataki wojsk Mogołów, ale sami czynili co raz to dalsze wypady w kierunku centrum i na południe półwyspu. Równocześnie od zachodu państwo Mogołów najechane zostało przez Persów, którzy w 1739r. dotarli do stolicy państwa Delhi i złupili je. Wtedy nastąpiło oderwanie się od imperium szeregu zachodnich i północnych prowincji, w tym Pendżabu i Bengalu, gdzie doszło do buntu i powstań Sikhów i Radżiputów przeciwko prześladowaniu hinduizmu i odnowieniu specjalnego podatku od Hindusów. 
Do wewnętrznych wojen w Indiach włączyły się też armie angielskich i francuskich Kompanii Wschodnioindyjskich. Sprzymierzając się ze, zwalczającymi się wzajemnie, państwami hinduskimi, Anglicy starli się zbrojnie z Francuzami. Po klęsce w 1751 r. pod Arkot Francuzi zmuszeni zostali do opuszczenia rejonu portu Madras, który dotąd zajmowali. Anglicy przejęli to miasto i na wielką skalę zaangażowali się w walkach na terytoriach trzech wschodnich prowincji: Bengalu, Biharu i Sarkary.
Natomiast Marathowie opanowali całe środkowe terytorium państwa Mogołów, które faktycznie przestało wówczas istnieć. Z kolei zachodnie ich terytoria najechały wojska nowopowstałego państwa afgańskiego, zajmując w dwóch wyprawach prowincje Pendżab i Kaszmir. W trzeciej, największej wyprawie w 1761 r. wojska Marathów zostały pobite w wielkiej bitwie na równinie Panipat. Lecz armia szacha Afganistanu, po złupieniu stolicy Delhi, jednakże się wycofała. W ten sposób została też uniemożliwiona ewentualna odbudowa imperium Mogołów przez osłabionych Marathów. A głównym zwycięzcą wieloletnich wojen domowych w Indiach stała się Wielka Brytania, która, przy ich okazji, opanowała znaczne terytoria na wschodzie Półwyspu, zdobywając dogodne przyczółki dla późniejszego zajęcia całego subkontynentu indyjskiego. Największym z nich był port Kalkuta w Bengalu.
 Po rozbudowie swych sił zbrojnych Kompania Wschodnioindyjska sprowokowała wojnę z księstwem Bengalu i po rozgromieniu w 1757 r. wojsk bengalskich, zajęła całe księstwo, osadzając na tronie uległego nababa. Troszcząc się głównie o jak największe zyski, Kompania zaniedbała konserwacji kanałów nawadniających, co było zawsze obowiązkiem władcy. W rezultacie obniżyły się plony ryżu, a w 1770 r., po okresie suszy, wystąpiła w Bengalu klęska głodu. W jego wyniku zmarło ok. 9 mil. osób, to jest 1/3 ludności prowincji. Fakt ten spowodował w 1774 r. ustanowienie przez parlament brytyjski stanowiska generalnego gubernatora i sześcioosobowej Rady Kontrolnej, kontrolującej odtąd działalność Kompani Wschodnioindyjskiej. 
W 1782 r. zakończyła się pierwsza z kilku wojen, prowadzonych przez Brytyjczyków z Marathami, celem opanowania środkowych Indii. Do 1800 r. w ich władaniu znalazły się południowe Indie, zaś zajęcie całego Półwyspu Indyjskiego dokonane zostało przez Wielką Brytanię w następnym XIX stuleciu.

Chiny

W drugiej połowie XVII w. Chiny, pod panowaniem cesarzy dynastii mandżurskiej Czingów, powiększyły się, po przez podboje, we wszystkich kierunkach. Na początku XVIII w. to najludniejsze państwo w świecie rozciągało się od Mongolii Wewnętrznej i Kraju Nadamurskiego po prowincję Junan i wyspę Hainan na południu kraju. Dodatkowo wasalami cesarza chińskiego były Korea i Annam (obecny Wietnam). W przeciwieństwie do poprzednich stuleci Kraj Środka nie był zagrożony z zewnątrz. Od wschodu wyspiarska Japonia prowadziła politykę ścisłej samoizolacji od świata. Za północnymi rubieżami Chin rozpościerało się tylko jedno państwo, Rosja, która dopiero co przejęła całą północną część kontynentu azjatyckiego i miała własne wielkie problemy z ich skolonizowaniem i zagospodarowaniem. W imię rozwijania wspólnego handlu zgodziła się nawet na przekazanie Chinom w 1689 r. tzw. Kraju Nadamurskiego.
Jedynym niewielkim zewnętrznym zagrożeniem dla Cesarstwa mogły być ludy mongolskie i tureckie, zamieszkałe w Turkiestanie, Dżungarii i Tybecie na zachód od Chin. Ale te właśnie kraje, zresztą bardzo słabo zaludnione, stały się same terenem ekspansji chińskiej w XVIII w. W kilku ekspedycjach wojskowych zostały one zajęte do 1783 r., aż po Jezioro Bałchasz, góry Pamiru i Himalaje. Na podbitych terenach wojska Czingów postępowały w bezlitosny sposób, np. prawie cała ludność Dżungarii została wymordowana, wymarła w wyniku epidemii ospy, lub została wypędzona do Kazachstanu. 
Swą ekspansję Chińczycy skierowali również w kierunku południowym tj. na Półwysep Indochiński, gdzie zwasalizowane zostały do 1769 r. Birma, Laos i Annam. Wówczas Cesarstwo Chińskie osiągnęło swój największy zasięg terytorialny w historii. Było to państwo bardzo niejednorodne pod względem narodowościowym, gospodarczym, gęstości zaludnienia. Ludność szybko wzrastała i Chiny w 1800 r. liczyły już ok. 300 milionów mieszkańców. Wewnątrz kraju odbywały się ciągłe, wielkie migracje z przeludnionych dorzeczy rzek Jangcy i Huangho na stepy zachodnich wyżyn Turkiestanu i Tybetu oraz na górzyste terytoria prowincji południowych. 
Po pewnym ożywieniu gospodarczym i kulturalnym w pierwszej połowie panowania dynastii Czing, nastąpił w kraju regres gospodarczy. Podstawą produkcji materialnej na wsi były drobne gospodarstwa chłopskie. Równocześnie znaczne obszary ziemi uprawnej znajdowały się w rękach wielkich feudałów i dworu cesarskiego. Miasta otoczone murami obronnymi były ośrodkami feudalnej władzy Mandżurów, jak również wielkimi skupiskami drobnych przedsiębiorstw handlowych i zakładów rzemieślniczych. Produkowano w nich tkaniny bawełniane i jedwabne, papier, wyroby ceramiczne i z porcelany, broń białą i palną, różnorodne wyroby artystyczne i ozdobne, kosmetyki, parasole, wachlarze, instrumenty muzyczne.
Chińczycy prowadzili bardzo ożywiony handel wewnętrzny, głównie wzdłuż szlaków wielkich rzek i w morskim pasie przybrzeżnym. Natomiast panujący Mandżurowie ograniczali handel zagraniczny, który prowadzony mógł być tylko przez uprzywilejowane, monopolistyczne przedsiębiorstwa, pod ich nadzorem. Kontakty handlowe z Europą realizowane były prawie wyłącznie przez kupców portugalskich, holenderskich i angielskich. Wyznaczono im jednakże nieliczne, ograniczone strefy handlowe, w rejonie portów Macao i Kantonu na południu Chin.
Wobec represyjnych rządów mandżurskiej dynastii Czingów, przez cały XVIII w. wybuchały w Chinach różne bunty i powstania, najczęściej mniejszości narodowych, chłopów i sekt religijnych. Największym z nich było powstanie zorganizowane w 1793 r. przez  bractwo religijne Białego Lotosu, które dążyło do usunięcia Mandżurów i przywrócenia chińskiej dynastii Mingów, czyli państwa narodowego. Powstańcy opanowali górzyste terytoria środkowych i zachodnich prowincji Chin, gdzie wojska rządowe nie były w stanie uśmierzyć tych buntów. Udało im się to dopiero przy wsparciu oddziałów lokalnych feudałów ziemskich, wyższych urzędników i duchowieństwa, przeciwko którym też występowali chłopscy powstańcy.

Japonia

W XVIII w. nadal trwała samoizolacja Japonii od reszty świata. Dozwolone dotąd przez szogunów panującej dynastii Tokugawy kontakty handlowe z zagranicą tylko po przez kupców holenderskich, w 1715 r. zostały także poważnie ograniczone. Natomiast od 1720 r. przyzwolono na import książek z Europy, celem zapoznania i wykorzystania nowych osiągnięć, zwłaszcza w nauce i medycynie. Mimo izolacji Japonia w XVII i pierwszej połowie XVIII w. rozwijała się względnie dynamicznie. Rozbudowywały się miasta, rosła liczba ludności (25 mil. w 1800 r.) oraz produkcja rolnicza i rzemieślnicza, by zaspokoić wzrastający popyt na żywność i inne towary.
W 1703 r. największe miasto Japonii Edo (Tokio) zostało poważnie zniszczona przez trzęsienie ziemi i pożar. Wiele dużych klęsk żywiołowych miało miejsce także w połowie stulecia. Spowodowały one, pospołu z korupcją władz i zapóźnieniami technicznymi, związanymi z autarkią kraju, zahamowanie rozwoju gospodarczego. Konsekwencją tego był wzrost niedostatku ludności, głód, niepokoje społeczne i rewolty chłopskie, jakie wybuchły po 1760 r. 
Buntowała się także biedna ludność miast w proteście przeciwko wysokim cenom ryżu, sprzedawanego po spekulacyjnych cenach przez monopolistycznych kupców-lichwiarzy. Największe “bunty ryżowe” miały miejsce w 1887 r., ogarniając liczne miasta. Feudalne rządy szogunów zwykle bezwzględnie i z wielkim okrucieństwem rozprawiały się ze zbuntowaną ludnością, a zwłaszcza z przywódcami rebelii, stając zawsze po stronie feudałów ziemskich, samurajów i kupców.

Azja  Południowo - Wschodnia

Gdy w XVI w. Europejczycy dotarli na Półwysep Indochiński i wyspy Azji Płd.-Wsch., znajdowało się tam wiele państw i państewek, zbudowanych przez tubylcze narody. Dominowali wśród nich Tajowie, Monowie, Khmerowie, Szanowie, Dajakowie, Jawajczycy i Papuasi. Te pierwsze cztery ludy, zamieszkujące Indochiny, utworzyły państwa Birmę, Syjam, Annam, Laos, Kambodżę i Malakkę. Pozostawały one początkowo pod przemożnymi wpływami hinduskimi i buddyzmu. Stąd większość tych państw było teokracjami. Walczyły one przez stulecia o dominację w regionie, rywalizowali zwłaszcza ze sobą Tajowie i Birmańczycy, prowadząc liczne wojny w XVI w. W XVIII w. Birma, Laos, a wcześniej Annam (Wietnam) zostały zwasalizowane przez Cesarstwo Chińskie.
Z pośród bardzo licznych wysp Azji Płd.-Wsch. największymi są: Nowa Gwinea, Borneo, Sumatra, Celebes, Archipelag Filipinów i Jawa. Ta ostatnia zdecydowanie przodowała i dominowała w regionie, a to ze względu na największe zaludnienie oraz rozwinięte rolnictwo i rybołówstwo. Władcy dynastii Madjapahit, panującej na Jawie do XVII w., pod groźbą karnych wypraw morskich pobierali daniny od wszystkich państewek na pozostałych wyspach.
Cały region Azji Płd.-Wsch. ze względu na swój wilgotny równikowy klimat nadaje się dobrze na uprawy przypraw korzennych, ryżu, manioku, orzeszków ziemnych, soi, batatów, herbaty, trzciny cukrowej. Po towary te przyjeżdżali kupcy z Indii, Chin, Bliskiego Wschodu, a później z Europy. Właśnie po przez muzułmańskich kupców z Indii, w końcu XIII w., trafił na wyspy dzisiejszej Indonezji islam, który w XVII w. zapanował wśród miejscowej ludności, wypierając buddyzm. 
Również od XVI w. Azja Płd.-Wsch. stała się obiektem penetracji państw europejskich. Jako pierwsi w 1511 r. swe handlowe faktorie założyli Portugalczycy na Półwyspie Malakka. Na znacznie większą skalę upodobali sobie region wysp indonezyjskich kupcy holenderscy, którzy poczynając od 1602 r. założyli na wszystkich większych wyspach, z wyjątkiem Archipelagu Filipin, dziesiątki przybrzeżnych baz handlowych. Przejęli również w 1641 r. portugalską bazę w Malakka. Do końca XVII stulecia holenderska Kompania Wschodnioindyjska stała się największą handlową potęgą w Azji, monopolizując produkcję i eksport gałki muszkatułowej, goździków, a także w krótszym okresie czasu, również kawy i cukru. Holendrzy zainteresowani byli głównie intratnym handlem, przejmując tereny wysp tylko w zakresie ograniczonym do tworzonych tam nowych plantacji uprawowych. 
Natomiast na Filipinach zagościli kupcy hiszpańscy, a za nimi wkrótce przybyły oddziały wojskowe, które do 1783 r. opanowały całość archipelagu dla Korony hiszpańskiej. W następnej kolejności pojawili się na Filipinach misjonarze katoliccy, by szerzyć nową wiarę wśród tubylczej ludności. Faktycznie z biegiem lat religia chrześcijańska zapanowała w północnych i środkowych Filipinach. Tylko na południowych jej wyspach utrzymał się islam, co było później przyczyną wielu religijnych konfliktów pomiędzy północą i południem państwa filipińskiego.

Odkrycie Australii

Australia, najmniejszy kontynent ziemski, położony na południe od indonezyjskich wysp Azji Południowo-Wschodniej, odkryty został po raz pierwszy przez Europejczyków w XVI w. Byli nimi Portugalczycy, którzy w tym czasie zakładali swe bazy handlowe w Indiach, Azji Płd.-Wsch. i w Chinach. Australia ich jednak nie zainteresowała, gdyż wydawała się niezamieszkała i nieprzyjazna dla Europejczyków pod względem przyrodniczym i klimatycznym. Podobnie Holendrzy, którzy penetrowali w XVII w. zachodnie i północne wybrzeża kontynentu, zadowolili się jedynie nazwaniem go Nową Holandią. Po raz trzeci Australię odkrył żeglarz i podróżnik angielski James Cook w 1768 r. Przebadał on wschodnie wybrzeża lądu i stwierdził, że nadają się do zamieszkania przez Europejczyków, nazwał rozpoznane terytoria Nową Południową Walią i zaanektował je dla Korony brytyjskiej. W kilku wyprawach odkrył również wyspy Nowej Zelandii, Nowej Kaledonii i inne, w tym archipelag, nazwany jego imieniem. 
Wielka Brytania pod koniec XVIII w. była państwem o dynamicznie rozwijającej się gospodarce i handlu zamorskim, miała też wówczas wielkie ambicje kolonialne. Wkrótce po odkrywczych badaniach J. Cooka rząd brytyjski podjął więc decyzję o zasiedleniu nowoodkrytego kontynentu, powodując się prawdopodobnie również chęcią rekompensaty za utracone w 1775 r. kolonie w Ameryce Płn., które wybiły się na niepodległość. 
W pierwszym rzędzie postanowiono zorganizować w Nowej Południowej Walii kolonie karne dla skazanych przestępców. Pierwsza portowa osada Port Jackson (późniejsze Sydney), zaczęła przyjmować skazańców brytyjskich już w 1788 r. Do 1858 r. przewieziono ich z metropolii ponad 160 tysięcy. Karczowali oni lasy, zagospodarowywali ugory, hodowali owce na rozległych sawannach. Ale przede wszystkim budowali wzdłuż wybrzeży osady, które później przekształciły się w miasta portowe. Kolonia karna spełniła więc pionierską rolę w zagospodarowaniu wschodnich wybrzeży Australii. Właściwa kolonizacja, to jest napływ osadników wraz z rodzinami, zaczęła się po około 40 latach.
Ameryka Północna i Południowa

Kolonizacja. W XVIII w. hiszpańskie terytoria w Ameryce zostały poważnie powiększone o obszary w południowej części Ameryki Południowej i o obszary Kaliforni i Texasu w głębi kontynentu Ameryki Północnej. W związku z tym, obok dotychczasowych Wicekrólestw Meksyku i Peru, Hiszpanie utworzyli trzy nowe: Nowej Granady i Rio de la Plata w Ameryce Płd. oraz Prowincje Zewnętrzne, pod zarządem wojskowym, na Karaibach. Powiększyły się też znacznie enklawy brazylijskiej kolonii Portugalii o prawie całe wnętrze kontynentu Ameryki Płd. oraz o obszary wzdłuż atlantyckich wybrzeży po Argentynę na południu i francuską oraz holenderską Gujanę na północy.
Przez cały XVIII w. trwała też intensywna kolonizacja Ameryki Północnej przez Francuzów i Anglików. Powiększyły się nieco terytoria 13 koloni W. Brytanii na atlantyckich wybrzeżach kontynentu, oraz bardzo znacznie terytoria zajęte przez Francję w środkowej jego części. W czasie wojny siedmioletniej, toczonej pomiędzy tymi państwami w Europie, doszło również do ich konfrontacji w Ameryce. W jej wyniku w 1763  r. Anglicy zajęli cały obszar francuskiej Kanady, gdzie dotychczasowe francuskie kolonie Acadia i Nowa Francja zostały przemianowane na Nową Szkocję, która stała się prowincją brytyjskiej Kanady. 
Dodatkowo, znajdujący się na północno-zachodnim skraju Ameryki Płn. półwysep Alaska zaanektowany został w 1784 r. przez Rosję, której podróżnicy i kupcy pierwsi go spenetrowali, zakładając tam swe osady. Nie zostały zbadane i skolonizowane już tylko skrajne północno-zachodnie terytoria, wraz z wyspami na Oceanie Arktycznym, w Ameryce Płn., jak również południowe tereny mroźnej Patagonii w Ameryce Płd.
Na kolonizowanych terytoriach obu Ameryk przez cały XVIII w. trwało intensywne osadnictwo Europejczyków. Szacuje się, że w Ameryce Północnej w 1700 r. zamieszkiwało około 250 tysięcy Europejczyków, a w 1820 r. było ich już tam 9 mln. Nowi osadnicy starali się o maksymalne gospodarcze wykorzystanie terenów przez siebie zasiedlonych. Zakładano osady, miasta, plantacje uprawowe, kopalnie minerałów i kruszców, budowano drogi i przystanie rzeczne, rozwijano myślistwo i rybołówstwo, przetwórstwo surowców, rzemiosło itd. Wykorzystywano w tym celu tubylczą ludność indiańską i sprowadzanych w wielkich ilościach, jako niewolników, Murzynów z Afryki.
  
Powstanie Stanów Zjednoczonych A. P. Od początku XVIII w. w Ameryce Północnej istniało 13 kolonii angielskich, rozciągających się wzdłuż wschodniego wybrzeża. Założone przez kompanie handlowe lub osadników angielskich, podlegały bezpośrednio Koronie angielskiej, którą reprezentowali mianowani przez króla gubernatorowie. Mieli oni szerokie uprawnienia, sprawując władzę ustawodawczą, byli równocześnie dowódcami lokalnych milicji i wojsk królewskich, przy czym kolonie nie posiadały stałych sił zbrojnych. W 1775 r. wszystkie 13 kolonii liczyło łącznie ok. 3 mln. ludzi, w tym 1/3 stanowili Murzyni, przebywający głównie w koloniach południowych. Rozwijały się one nieustannie, w północnych powstało wiele dużych miast z licznymi zakładami przemysłowymi, w południowych dominowały plantacje bawełny, tytoniu i winorośli. 
W coraz większym stopniu kolonie angielskie w Ameryce Północnej stawały się samodzielne pod każdym względem, a ich interesy gospodarcze rozbieżne z polityką macierzystej Wielkiej Brytanii, nastawionej na maksymalną eksploatację swych posiadłości, jako źródła surowców i rynku zbytu dla towarów angielskich. Dokuczliwe stały się zwłaszcza ciągle wzrastające podatki, niezbędne metropolii do prowadzenia  wojen w Europie. W tym też celu wprowadzone zostały cła wwozowe na herbatę i zmonopolizowana została jej sprzedaż przez Kompanię Wschodnioindyjską. Na tym tle doszło w grudniu 1773 r. do zatopienia trzech statków z ładunkiem herbaty brytyjskiej przez, przebranych za Indian, grupę Bostończyków (“Herbatka bostońska”). Rząd angielski zamknął wtedy port w tym mieście i ograniczył autonomię kolonii. Przeciwko represjom zaprotestował zebrany w 1744 r. w Filadelfii Kongres Kontynentalny, skupiający delegatów z 13 stanów Nowej Anglii, który zażądał ograniczenia ingerencji władz brytyjskich w gospodarkę amerykańskich kolonii, liberalizacji handlu itp. Nie spełnienie tych postulatów, i wzrost angielskich restrykcji, spowodowały w następnym roku wybuch wojny o niepodległość kolonii. 
Mimo początkowej, bardzo znacznej, przewagi regularnych wojsk brytyjskich nad organizującymi się oddziałami milicji kolonistów, nie były one w stanie zapanować  nad  rozległymi  obszarami i  narzucić  swą władzę. W dużym stopniu wojna przeciwko kolonistom angielskim miała też charakter wojny domowej. Część wielkich właścicieli ziemskich, zwłaszcza w południowych stanach, była bowiem przeciwko zerwaniu z Anglią. Około 70 tysięcy tych lojalistów wyemigrowało wówczas do Anglii i Kanady, a ich majątki zostały rozparcelowane i rozprzedane.
W dniu 4 lipca 1776 r. Kongres Kontynentalny uchwalił Deklarację Niepodległości, przygotowaną przez Thomasa Jeffersona, a stanowiącą prawo ludności Stanów do utworzenia własnego rządu. W odpowiedzi z Korony Brytyjskiej przybyło jeszcze więcej wojska. Natomiast powstańcy uzyskali tajne finansowe i logistyczne wsparcie Francji, która od 1778 r. już jawnie włączyła się do działań militarnych, przysyłając 7-tys. wojskowy korpus interwencyjny, dowodzony przez gen. La Fayette. Nieco później poparcie zadeklarowały także Hiszpania i Holandia. W walkach brali również udział ochotnicy wojskowi z wielu innych krajów europejskich, m. in. polscy generałowie Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski. Kościuszko, początkowo w stopniu pułkownika, jako inżynier wojskowy, wsławił się budową szeregu twierdz i fortyfikacji, m.in. wokół obozu amerykańskiego pod Saratogą. Pułaski, weteran Konfederacji Barskiej, organizował i szkolił wojska kawaleryjskie, zginął w szarży pod Savannach.
Wojna toczyła się z różnym natężeniem i ze zmiennym szczęściem. Anglicy mieli trudności w zaopatrzeniu swych wojsk na kontynencie amerykańskim ze względu na odległość dostaw i niedostatek statków transportowych. Dodatkowo atakowane one były na pełnym morzu i rekwirowane przez okręty francuskie. Pierwszym większym zwycięstwem Amerykanów była kapitulacja jednej z armii brytyjskiej pod Saratogą w październiku 1777 r. Zaś o losach wojny przesądziło zdobycie przez nich twierdzy Yorktown. Wojna zakończyła się w 1783 r. traktatem pokojowym w Paryżu, w którym Wielka Brytania uznała suwerenność Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej i granice zachodnie nowego państwa po Missisipi i Wielkie Jeziora. 
W 1787 r. Zgromadzenie Konstytucyjne Stanów w Filadelfii uchwaliło Konstytucję, integrującą dotychczas luźno sfederalizowane kolonie w jednym państwie republikańskim. Pierwszym prezydentem, z bardzo silną pozycją w państwie, został wódz naczelny wojsk powstańczych Jerzy Waszyngton (1789-97). Zrobił on wiele w dziedzinie integracji i umocnienia młodego państwa przez stworzenie jednolitych podatków, ceł, systemu pieniężnego i bankowego oraz wspieranie rozwoju rodzimego przemysłu. Stąd uznany został za “ojca narodu”. W polityce zagranicznej nowe państwo przyjęło zasadę ścisłego izolacjonizmu, kierując energię i zainteresowania społeczeństwa głównie na podbój “dzikiego Zachodu”. To jest na kolonizację niezmierzonych terytoriów kontynentu północnoamerykańskiego, aż do Oceanu Spokojnego. 
W 1791 r. wprowadzone zostały poprawki do konstytucji USA, określające wolności obywatelskie, religii (rozdział państwa od Kościoła), słowa i druku, oraz prawo do noszenia broni. Nie objęły one jednakże ludności indiańskiej i murzyńskiej. Tylko w stanach północnych zniesione zostało niewolnictwo, ale tam występowało ono w niewielkim stopniu, w przeciwieństwie do Południa, gdzie Murzyni stanowili główną siłę roboczą na plantacjach rolnych.

Zrywy niepodległościowe w Ameryce Płd. Powstanie niepodległych Stanów Zjednoczonych A. P. pobudziło również dążenia separatystyczne w Ameryce Południowej. Władztwo metropolii hiszpańskiej nad krajami Ameryki Środkowej i Południowej co raz bardziej ograniczało ich rozwój gospodarczy i społeczny. Hiszpanie prowadzili zdecydowanie rabunkową gospodarkę w regionie i zainteresowani byli jedynie maksymalnymi zyskami ze swych kopalń, plantacji, handlu, podatków i ceł. Kreolscy właściciele ziemscy mogli dostarczać na rynki świata tytoń, indygo, cukier, kakao, kawę, skóry, zboża, owoce, lecz monopol na handel tymi towarami należał do hiszpańskiej Królewskiej Kompani Handlowej. Z drugiej strony utrzymywał się bezwzględny wyzysk i nędza szybko wzrastającej tubylczej ludności indiańskiej, a także murzyńskiej. 
To też już w 1749 r. w Wenezueli (Wicekrólestwo Nowej Granady) wybuchło powstanie kreolskie przeciw 
hiszpańskiemu monopolowi handlowemu. Zaś w 1781 r. w całym Wicekrólestwie doszło do wielkiego powstania ludowego przeciwko nadmiernym podatkom, korupcji i nędzy. Zostało ono podstępnie i krwawo stłumione przez najemne wojska wicekróla. W Wenezueli w 1795 r. wybuchło jeszcze większe powstanie Murzynów i Mulatów. Proklamowane zostały wtedy republika, zniesienie niewolnictwa, obniżenie podatków i wolność handlu. Lecz i tym razem buntownicy zostali bezlitośnie rozgromieni i spacyfikowani. 
Pod koniec XVIII w. idee niepodległościowe i świadomość konieczności wprowadzenia reform gospodarczych w Wenezueli ogarnęły wszystkie kręgi społeczeństwa, także elit intelektualnych. Znaczną w tym rolę miało powstanie niepodległych Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej i Wielka Rewolucja Francuska. 

SPIS TREŚCI

Epoka Oświecenia (XVIII wiek)
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   Strona
Nauka, technika, idee epoki Oświecenia i racjonalizacji w Europie				  103
Europa  w  XVIII w.  									  103
-	Francja  -  Wielka Brytania  -  Holandia, Niderlandy,  hiszpańska  wojna  sukcesyjna  - Hiszpania i Portugalia 
- Cesarstwo Austriackie, austriacka wojna sukcesyjna  -  Królestwo Prus, wojna siedmioletnia - Półwysep Ape-
         - niński - Szwecja, II wojna północna - Rzeczpospolita - Rosja - Wielka Rewolucja Francuska
Imperium osmańskie (1699 - 1798)							  	  123
Kolonizacja Afryki									  123
Persja											  124
Indie											  124
Chiny											  125
Japonia											  125
Azja Południowo -Wschodnia								  126
Odkrycie Australii									  126
Ameryka Północna  i  Południowa 								  128 
-       Kolonizacja  -  Powstanie  Stanów  Zjednoczonych  A. P. -  Zrywy  niepodległościowe w Ameryce Płd.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------