Epoka  Odrodzenia  (1453-1700)
        ******************************************************************

Europa w XV w.

Renesans. Ożywiony handel prowadzony przez państwa-miasta Półwyspu Apenińskiego i bezpośrednie kontakty, po przez podróże i krucjaty, z arabskim Bliskim Wschodem i Afryką oraz z prawosławnym Cesarstwem Bizantyjskim, zaowocowały wzajemną osmozą kultury i nauki. Przy okazji, jakby na nowo, odkryte zostało dziedzictwo kulturowe starożytnej Grecji. Zafascynowani nią myśliciele i ludzie sztuki Średniowiecza zmienili, można powiedzieć, swój sposób myślenia i widzenie świata. Przyswajając twórczość antycznych klasyków: Arystotelesa, Platona, Horacego, Seneki, Wergiliusza, Cycerona i innych, próbowali połączyć ideały pogańskiego antyku ze średniowiecznymi wartościami chrześcijańskimi.
W ich wyniku narodziły się humanistyczne idee i metody naukowe. Pod ich wpływem rozwinęły się kierunki eksperymentalne w nauce i dydaktyce, powstały nowe teorie społeczne i polityczne. Nastała nowa epoka w kulturze europejskiej, zwana Odrodzeniem lub Renesansem. Nowe prądy szybko przeniknęły do wszystkich dziedzin twórczości ludzkiej: literatury, muzyki, malarstwa, rzeźby, architektury.
W ciągu drugiej połowy XV w. renesans kultury średniowiecznej dokonał się w całej Europie. Czynnikiem dodatkowo wielce temu sprzyjającym było powszechne zastosowanie ruchomych czcionek w drukarstwie, wynalezionych przez Gutenberga w połowie wieku. Oraz liczne inne wynalazki i w ogóle prawdziwa rewolucja techniczna, dokonana w tkactwie, metalurgii, nawigacji, astronomii, sztuce wojennej itd. Najlepszym osobowym symbolem tej wynalazczości XV w. może być wszechstronny uczony, malarz, rzeźbiarz i wynalazca Leonardo da Vinci (1452-1519), działający na dworze mediolańskim księcia Lodovico Sforza.

Florencja, państwa włoskie.  W XV w. nadal najbogatszym i najpotężniejszym państwem na Półwyspie Apenińskim była Republika Wenecji. Od końca XIV w. poważnym konkurentem dla niej stała się, obok Genui i Księstwa Mediolanu, także Florencja, zwłaszcza w dziedzinie finansów i kultury. To państwo, liczące około 700 tys. mieszkańców, dorobiło się dużego bogactwa, głównie dzięki handlowi i bankom, a także rządzącym od 1434 r. oligarchom z kupiecko-bankowego rodu Medyceuszy. Dbali oni o interesy swoich własnych banków, których filie oplotły zachodnią Europę, a także o rozbudowę we Florencji swych fabryk sukna i jedwabiu oraz rozwój rolnictwa, rzemiosła i handlu. 
Medyceusze, a ich wzorem także inne bogate rody florenckie, przekazywali w ramach mecenatu duże fundusze pieniężne na prestiżowe budowy pałaców i kościołów oraz na potrzeby nauki, kultury i sztuki. Florencja w tym okresie stała się znaczącym ośrodkiem nauki i sztuki, skupiając rzesze malarzy, rzeźbiarzy, poetów, muzyków i filozofów z całej Italii. Swój złoty wiek Florencja zawdzięczała głównie rządom Wawrzyńca Wspaniałego Medyceusza (1469-1492). Jego syn  w 1453 r. został  papieżem  Leonem X,  zaś  dynastia Medyceuszy panowała we Florencji, z przerwami, do 1738 r. 
To we Florencji narodziła się epoka Renesansu w kulturze. Jej prekursorami w literaturze byli Giovanni Boccaccio i Francesco Petrarka, piszący w ostatnich dziesięcioleciach XIV w. Miasto to uznawane jest też za kolebkę architektury renesansowej, której ilustracją są pałace Medyceuszy, Katedra S. Maria del Fiore, Palazzo Vecchio, także posąg Dawida, dłuta Michała Anioła.
Architektura renesansowa charakteryzowała się nawrotem do klasycznych wzorów rzymskich i bizantyjskich. Podobnie rzeźba, zainspirowana na nowo pięknem ludzkiego ciała (rzeźby figuralne, posągi konne, popiersia, nagrobki), i malarstwo, które osiągnęło wspaniały rozwój przez zastosowanie perspektywy malarskiej i bogactwa kolorystyki. W okresie renesansu maleje zapotrzebowanie na budownictwo sakralne, zaś znacznie rozwinęło się budownictwo świeckie pałaców, ratuszy, sukiennic, willi i kamienic mieszczańskich.

Francja. W tym samym 1453 r., w którym Konstantynopol zdobyty został przez Turków, zakończyła się również stuletnia wojna między Francją i Anglią. Stało się to za panowania króla Karola VII Walezjusza (1422-1461), który potem ostatnie lata swych długich rządów poświęcił na odbudowę kraju, zrujnowanego przez wojnę. W tymże czasie jego syn Ludwik prawie 20 lat rządził samodzielnie w prowincji Delfinat w południowej Francji. Odsunął on tam od władzy urzędników królewskich i powołał niezależny parlament, po przez który sprawował władzę. Karol VII nie mógł tolerować zaistniałej secesji dużej prowincji i wysłał do niej królewskie wojska dla przywrócenia swej władzy. Syn uciekł wtedy do Burgundii, uzyskując tam azyl i wsparcie ze strony władcy księcia Filipa Dobrego. Księstwo Burgundii w połowie XV w. obejmowało jeszcze terytorium Flandrii, uzyskane przez koneksje dynastyczne, i stanowiło bogate i zasobne państwo. Istniało tam wiele dużych, doskonale prosperujących, miast z rozwiniętą produkcją tkanin, miedzi, żelaza, wyrobów ze złota, soli, win. Przez wielkie porty Antwerpii, Brugii i Gandawy prowadzony był ożywiony handel z całą Europą. 
Po śmierci Karola VII, powrócił do Francji i przejął dziedziczny tron, jego syn Ludwik XI (1461-83). Swe panowanie rozpoczął od ambitnych planów reorganizacji administracji i finansów państwa. M.in. zorganizował po raz pierwszy w państwie stałą pocztę i stałą armię zaciężną. Nie uchronił się jednak od poważnych błędów, które spowodowały bunt części feudalnych możnowładców i odłączenie się w 1465 r. Normandii i Bretanii od Francji. Po trzech latach, działając przezornie, i wygrywając spory między swymi wrogami, król odzyskał prowincję Normandii. Natomiast Bretania wróciła do Francji w 1491 r. po małżeństwie jego syna Karola z księżną Anną Bretońską.  
Równocześnie coraz większym zagrożeniem stawało się dla Francji Księstwo Burgundii, w którym od 1467 r. panował ambitny Karol Zuchwały (Śmiały). Zamierzał on powiększyć terytorium swego księstwa i  zakupił od Habsburgów Alzację. Przeciwko jego dalszym zabiegom również o francuską Szampanię i niemiecką Lotaryngię zawiązała się liga antyburgundzka pomiędzy Ludwikiem XI, cesarzem niemieckim Fryderykiem III i Konfederacją Szwajcarską. Z drugiej strony Burgundia sprzymierzyła się z Anglią. Doszło do działań wojennych, jakie nasiliły się po wylądowaniu 30-tys. armii angielskiej Edwarda VI w Calais. Decydująca bitwa rozegrała się w 1477 r. pod Nancy, w której zaciężne oddziały bitnych górali szwajcarskich przesądziły o klęsce wojsk burgundzkich. W bitwie tej Karol Zuchwały został zabity, co stało się zaczątkiem późniejszego rozpadu Księstwa Burgundzkiego. 
W następnych latach panowania Ludwika XI Francja przeżywała szybki, niczym nie zakłócony, rozwój gospodarczy. Powiększyło się też terytorium królestwa. Wpierw w 1480 r., po śmierci króla Neapolu, o Andegawenię i Prowansję, później po przez zbrojną aneksję, o Flandrię, zaś w 1482 r. po śmierci sukcesorki Księstwa Marii Burgundzkiej, o prowincję Burgundii. Reszta tego księstwa tj. Niderlandia przypadła wtedy niemieckim Habsburgom. W ten sposób samodzielne państwo burgundzkie przestało istnieć. Ludwik XI zmarł w 1483 r. pozostawiając Francję jako mocarstwo europejskie.
Kolejnym królem Francji został jego syn Karol VIII (1483-98), mając 13 lat. Do czasu jego pełnoletności władzę regencyjną sprawowała jego starsza o 9 lat siostra Anna. Stało się to przyczyną dwuletniej (głupiej) wojny między Bretanią a Francją. Skończyła się ona serią zwycięstw rycerstwa francuskiego i ożenkiem Karola VIII z Anną, córką bretońskiego władcy, Franciszka II. W ten sposób, po jego śmierci, Bretania, jako wiano Anny, powiększyło (1491) Królestwo Francuskie. W 1492 r. ambitny Karol VIII upomniał się także o koronę Księstwa Neapolu, jako sukcesor po panującej tam wcześniej dynastii Andegawenów. Na Półwyspie Apenińskim było wiele małych państw politycznie i wojskowo słabych, choć bogatych gospodarką i kulturą. Stanowiły więc one dla Francji łakomy, i wydawało się że łatwy, łup do zdobycia. 
Starannie przygotowana przez Karola VIII 35-tys. ekspedycja wojskowa rozpoczęła się w lutym 1494 r. Przez Księstwo Mediolanu i Państwo Kościelne Francuzi przeszli za zgodą księcia Lodovico Sforza i papieża Aleksandra VI Borgia. W opierającej się Florencji spowodowali upadek rządów Piotra Medici i przywrócili republikę pod przewodem dominikańskiego kaznodziei G. Savonaroli, reformatora religijnego, wielkiego przeciwnika bogactwa duchowieństwa i władzy papieskiej. Równocześnie Księstwo Neapolu zajęli w ciągu tygodnia. Jednak wkrótce zawiązana została przez papieża antyfrancuska Święta Liga z udziałem Wenecji, Mediolanu, króla Hiszpanii Ferdynanda i cesarza niemieckiego Maksymiliana I. W wyniku wieloletniej wojny, toczonej ze zmiennym szczęściem, Francja utrzymała wprawdzie Mediolan i Genuę, ale straciła Neapol. Zaś Savonarola, na którego papież Aleksander VI rzucił klątwę, po kilku latach, gdy nie było już Francuzów na półwyspie, został aresztowany i spalony na stosie. Po kilkunastu latach upadła również Republika Florencji, w której z powrotem rządy objęli Medyceusze,. 
Karol VIII zginął w wypadku w 1498r., nie pozostawiając potomków męskich, gdyż trzej jego synowie zmarli wcześniej w wieku dziecięcym. Jego następcą został, po poślubieniu wdowy królewskiej Anny Bretońskiej, książę Ludwik Orleański z dynastii Walezjuszy, jako Ludwik XII.

Anglia. Zakończenie w 1453 r. stuletniej wojny z Francją nie przyniosło Anglii pokoju, gdyż od 1455 r. kraj pogrążał się coraz bardziej w wojnie domowej, prowadzonej przez dwa, rywalizujące o władzę, rody Yorków i Lancasterów. Wojna ta, znana pod nazwą Dwóch Róż, ponieważ oba rody miały w swych herbach róże (czerwoną i białą), trwała przez 35 lat. Obfitowała w liczne zdrady, zmienne sojusze, przekupstwa i podstępne zbrodnie. Lancasterów wspierały rody feudalne, a Yorków mieszczanie i “nowa szlachta” tj. uszlachceni bogaci mieszczanie i chłopi. Zwaśnione stronnictwa korzystały też z pomocy zewnętrznej księcia Burgundii Karola Zuchwałego i króla Francji Ludwika XI. 
Ostatecznie wojna Dwóch Róż zakończyła się w 1485 r. kompromisową ugodą obu rodów. W jej wyniku królem Anglii został Henryk VII Tudor (1485-1509) z rodu Lancasterów, co zakończyło długie lata panowania dynastii Plantagenetów. Równocześnie w trakcie wojny rozprzęgły się związki feudalne, łączące panów z wasalami, gdyż lenna i hołdy zamienione zostały przez kontrakty. Polegały one na tym, że wielkie majątki ziemskie były na ogół dzierżawione przez chłopów, zaś mniejsze opierały się na robotnikach najemnych. W praktyce równało się to likwidacji ustroju feudalnego w Anglii. Natomiast wzmocniona została władza królewska. Przy czym król, zwalczając anarchię feudałów, opierał się w swych rządach na miastach.

Półwysep Iberyjski. W połowie XV w. na Półwyspie Iberyjskim znajdowały się cztery królestwa: Portugalii, Kastylii, Aragonii i Nawarry oraz Emirat Grenady. W 1469 r. przez małżeństwo księżnej Izabeli Kastylijskiej i księcia Ferdynanda II Aragońskiego nastąpiła, po odziedziczeniu przez nich tronów w 1479 r., fuzja królestw Kastylii i Aragonii w jedno duże państwo, późniejszą Hiszpanię. Po jego gospodarczej i wojskowej konsolidacji, królewska para postawiła sobie za główny swój cel podbicie Grenady, to jest ostatecznego usunięcia z półwyspu Iberyjskiego Maurów, potomków arabskich najeźdźców, przybyłych w VIII w. z północnej Afryki. Emirat Grenady był ostatnią pozostałością arabskiego Kalifatu Kordobańskiego, obejmującego do 1231 r. prawie cały półwysep. 
Po jedenastoletniej wojnie, prowadzonej przy wydatnej finansowej pomocy papieża i krucjaty chrześcijańskiego rycerstwa zachodniej Europy, zacięty opór Maurów został pokonany, a sułtan Grenady poddał 2 stycznia 1492 r. swoją stolicę. Warunki kapitulacji pozwalały Muzułmanom na zachowanie wiary islamskiej i majątków. Jednakże w następnych latach, głównie na skutek działalności Inkwizycji kościelnej, zmuszono wpierw liczną ludność żydowską, a później także muzułmańską, do opuszczenia Hiszpanii. Ostateczne zwycięstwo rekonkwisty na Półwyspie Iberyjskim świętowane było hucznie w całej chrześcijańskiej Europie, a zwłaszcza w papieskim Rzymie. 
Po wchłonięciu Sułtanatu Grenady oraz podbiciu Królestwa Neapolu na Półwyspie Apeninskim i części Królestwa Nawarry za Pirenejami, Hiszpania stała się mocarstwem europejskim, zaś wkrótce i światowym, gdyż swą energię wojskową i gospodarczą skierowała na opanowanie jak największych terytoriów zamorskich, jako swoich kolonii. Wewnątrz kraju kolejni katoliccy królowie prowadzili bezpardonową walkę przeciwko wszelkim innowiercom. Część władzy represyjno-sądowniczej przejęła instytucja Świętej Inkwizycji, powołana w Hiszpanii, za zgodą papieża Sykstusa IV, przez króla Ferdynanda Katolickiego. Szczególną aktywnością wsławił się pierwszy Wielki Inkwizytor, mnich dominikański Torquemada, który skazał na śmierć na stosie około 9 tys. osób. Kary śmierci poprzedzano zwykle stosowaniem wyrafinowanych tortur, którymi wymuszano przyznanie się oskarżonych do winy, przy czym szacuje się, że w ciągu pierwszych osiemnastu lat działalności hiszpańskiej Inkwizycji, aresztowano, torturowano i stracono ok. 90 tys. ludzi. Prześladowanymi byli głównie Maurowie i Żydzi.

Rzesza Niemiecka. Po wygaśnięciu niemieckiej dynastii królewskiej Luksemburgów, trony w Czechach i na Węgrzech przypadły Habsburgom. W ich rękach utrzymała się także korona cesarska I Rzeszy. Ponad to, po ślubie w 1477 r. księcia austriackiego Maksymiliana I z dziedziczką Burgundii, kraj ten wraz z Flandrią, po krótkiej wojnie sukcesyjnej z Francją, również objęli Habsburgowie. W podobny sposób uzyskali oni jeszcze w 1490 r. Tyrol w rejonie Alp. Natomiast Rzesza utraciła w 1466 r. Prusy Zakonne, które stały się lennem Polski oraz kraj Schleswig-Holstein na rzecz Danii.
Prawie przez całe drugie półwiecze XV stulecia cesarzem Rzeszy Niemieckiej był Fryderyk III Habsburg (1452-93), od 1440 r. król niemiecki. Był bezradny wobec wojen domowych, toczonych o władzę i swe korzyści między książętami państewek, wchodzących w skład Rzeszy. Dla zwalczania tych prywatnych wojen utworzony więc został specjalny Sąd Kameralny Rzeszy, jako najwyższa instancja Związku Szwabskiego, grupującego wszystkie księstwa i wolne miasta. Uchwalił on pierwszy wspólny podatek na rzecz Rzeszy i ogłosił wieczysty pokój ziemski w Rzeszy. Uchwałom tym sprzeciwili się Szwajcarzy i w wojnie szwabskiej w 1499 r. wywalczyli swą odrębność i niepodległość.
Natomiast dla walki z szerzącymi się nadużyciami i bezprawiem, cesarz powołał Sądy Kapturowe, działające tajnie i złożone z wolnych ławników, na których wybierano przedstawicieli miejscowej ludności, nawet chłopów. Były one bardzo surowe, a częste wyroki śmierci wykonywane były natychmiast.
Reformy zapoczątkowujące scalenie Rzeszy w jeden organizm państwowy kontynuowane były również przez cesarza Maksymiliana I (1493-1519). Nie udało mu się jednakże wzmocnić centralnej władzy, ani utworzyć stałej armii cesarskiej. Natomiast znacznie rozszerzył swe posiadłości m.in. przyłączając Niderlandy po poślubieniu Marii Burgundzkiej. Z kolei w 1496 r. jego syn książę Filip Piękny poślubił dziedziczkę Hiszpanii. 

Polska i Litwa. Polska, złączona unią personalną z Wielkim Księstwem Litewskim, stanowiła w XV w. wielkie, prężnie rozwijające się, mocarstwo europejskie. Po śmierci Władysława III Warneńczyka w wojnie z Turkami pod Warną w 1444 r., koronę królewską przejął, po trzechletnim bezkrólewiu, jego młodszy brat, wielki książę litewski, Kazimierz Jagiellończyk (1447-92), będący od kilku lat wielkim księciem na Litwie. Zwłaszcza Wielkie Księstwo Litewskie było wtedy u szczytu swej potęgi, sięgając od Bałtyku po limany dniestrowe nad Morzem Czarnym. Nie obawiając się już Krzyżaków Litwini sami wojowali o tron moskiewski. Więc Kazimierz zgodził się na przyjęcie korony polskiej, po zaakceptowaniu przez polskie poselstwo, któremu przewodził kardynał Zbigniew Oleśnicki, jego warunków pełnego równouprawnienia Litwy wobec Polski. W 1447 r. król ożenił się z Elżbietą z Habsburgów, zwaną Rakuszanką lub “matką królów": Władysława II (król Czech i Węgier), Kazimierza, Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta. Zaś jej pięć córek wydanych zostało za mąż za książąt panujących w zachodniej Europie. 
W 1454 r. Kazimierz Jagiellończyk, wykorzystując bunt miast pruskich przeciw Zakonowi Krzyżackiemu, wznowił wojnę z Krzyżakami, zajmując prawie całe Prusy. Obronili się oni tylko w Malborku i kilku zamkach, wkrótce jednak otrzymali wsparcie, dobrze zaopatrzonego i wyszkolonego, wojska zaciężnego z Rzeszy Niemieckiej. W 1457 r. Krzyżacy w Malborku przekazali miasto Polakom, a w 1463 r. flotylla Gdańska rozbiła na Zalewie Wiślanym flotyllę krzyżacką. Wojna trwała z przerwami 13 lat, prowadzona była bez wsparcia Litwy, tylko siłami Korony, i zakończyła się odzyskaniem w drugim pokoju toruńskim (1466) Prus Królewskich, czyli Pomorza Gdańskiego oraz Warmii i Ziemi Chełmińskiej. Z pozostałych ziem Prus Wschodnich Zakon Krzyżacki musiał płacić Polsce lenno. 
Zwycięstwo to król okupił jednakże przyznaniem szlachcie szeregu przywilejów w tzw. statutach nieszawskich, uchwalonych w 1456 r., które stanowiły, że król nie może nałożyć nowych podatków i zwołać pospolitego ruszenia bez zgody sejmików szlacheckich. Rozszerzył je jeszcze jego syn, król Jan I Olbracht (1492-1501) w statutach piotrkowskich, jakie zwalniały szlachtę od cła, ograniczały wychodźstwo chłopów, zabraniały mieszczanom nabywanie majątków ziemskich oraz piastowania urzędów państwowych i in. 
W 1497 r. Olbracht zorganizował wielką wyprawę wojenną na pomoc księciu Mołdawii w wojnie z Turcją i by pomścić klęskę warneńską. Mimo, że od 1485 Mołdawia była lennem Polski, jej hospodar, Stefan Wielki, opowiedział się po stronie Turcji i wyprawa zakończyła się wielkimi stratami polskich wojsk, co utrwaliło powiedzenie: “Za króla Olbrachta wyginęła szlachta”.
Jeszcze gorsze od wojennej klęski były skutki polityczne nieudanej wyprawy mołdawskiej. W jej następstwie zawiązał się cały szereg przymierzy i koalicji państw przeciwko Królestwu Polsko-litewskiemu. W walkach przeciw wojskom koronnym Wołochów wsparła Turcja, a nawet Węgry, rządzone przez króla Władysława II Jagiellończyka, wiosną 1498 r. Tatarzy najechali południowo-wschodnie terytoria Litwy, a Iwan Srogi próbował opanować Kijów. Zaś cesarz niemiecki Maksymilian Habsburg przejął część Śląska z Głogowem i zażądał zwrócenie Zakonowi Krzyżackiemu Prus Królewskich, w zw. z czym komtur krzyżacki odmówił złożenia należnego hołdu królowi polskiemu. Wówczas, wiosną 1501 r. Olbracht zarządził koncentrację wojsk koronnych w Toruniu i sam tam pojechał, ale złożony ciężką choroba zakaźną, zmarł wkrótce i wyprawa wojenna na Prusy Zakonne nie doszła do skutku. 
Za pierwszych Jagiellonów coraz większą rolę w zarządzaniu państwem odgrywała Rada Królewska, powoływana przez króla. Zaś od połowy XV w. znaczną część władzy przejęły ogólnopolskie zjazdy szlachty i dzielnicowe sejmiki. Ostatecznie Rada Królewska, za panowania Olbrachta, przekształciła się w Senat, a ogólnopolski zjazd stanu szlacheckiego, złożony z przedstawicieli sejmików, w Sejm. Tak więc, poczynając od XV w. Rzeczpospolita stała się szlachecką monarchią parlamentarną. Szlachta, zwłaszcza bogatsza i magnaci, stała się odtąd stanem panującym, skupiając w swych rękach ziemię, przywileje i urzędy. Zgodnie z Sejmem radomskim z 1504 r. administrację państwową stanowili: marszałek koronny i nadworny, podskarbi, kanclerz i podkanclerzy oraz starostowie, reprezentujący lokalną szlachtę.
Uprzywilejowaną pozycję uzyskał również w Koronie Kościół katolicki, a na Litwie i Rusi Kościół prawosławny. Należały do nich wielkie majątki ziemskie, otrzymywały one dziesięcinę ze wsi i liczne fundacje kościelne i klasztorne ze strony możnowładców, przy czym duchowieństwo nie płaciło podatków. I Rzeczypospolita była państwem wielonarodowym, wszak wolnym od wojen religijnych, jakie przez stulecia trawiły zachodnią Europę. Tym niemniej w różnych okresach, i z różnych przyczyn, miały w RP miejsce prześladowania innowierców, w tym głównie Żydów. Między innymi doszło do poważniejszych tumultów i pogromów ludności żydowskiej w Wiślicy w 1407 r., w Krakowie w 1464 i 1495 r. oraz w Kazimierzu w 1500 r. W 1424 r. Jagiełło wydał edykt wieluński, wspierający działania Św. Inkwizycji kościelnej przeciwko heretykom w Polsce (Bracia Apostolscy, begardzi). Przygotowywał też zbrojną krucjatę przeciwko husytom w Czechach.
Wiek XV był pomyślny dla rozwoju kultury i sztuki w Rzeczypospolitej. Ważnymi ich ośrodkami były dwory królewski i magnackie oraz większe miasta. Upowszechniała się oświata, prowadzona przez szkoły parafialne. Głównymi przedstawicielami polskiego piśmiennictwa byli: historyk Jan Długosz, pisarz polityczny Jan Ostroróg, pisarz i dyplomata Filip Kallimach. Rzeźbiarz Witt Stwosz w 1489 r. ukończył prace nad ołtarzem głównym w Kościele Mariackim w Krakowie. Rozwijało się budownictwo w stylu gotyckim, zwłaszcza kościelne (katedry na Wawelu i w Gnieźnie), powstało też wiele zamków królewskich i magnackich, ratusze w Gdańsku i Toruniu.

Czechy. Wynikiem wojen husyckich było powołanie w 1436 r. czeskiego Kościoła narodowego. Jego uznanie przez sobór powszechny w Bazylei utrzymało panowanie własnego czeskiego króla Jerzego z Podiebradu (1458-71). Ale utrzymała się również wrogość do nowego autonomicznego Kościoła Czeskiego ze strony papieża, który doprowadził wkrótce do poróżnienia Czech z Węgrami, w następstwie czego wojska węgierskie opanowały w 1466 r. znaczną część terytoriów czeskich, to jest Morawy, Śląsk i Łużyce. 
Po śmierci króla Jerzego z Podiebradu, szlachta czeska, szukając wsparcia w konflikcie z Węgrami ze strony Polski, przekazała w 1471 r. tron królewski Władysławowi II Jagiellończykowi (1471-1516), synowi króla Kazimierza Jagiellończyka. Po wojnie z królem Węgier Maciejem Korwinem, konkurującym również do tronu czeskiego, zgodził się on na przywłaszczenie przez Węgry Moraw, Śląska i Łużyc. Wtedy w 1490 r. Władysław II Jagiellończyk został także królem Węgier.

Węgry. Królestwo Węgier przez cały XV w. znajdowało się w trudnej sytuacji, gdyż musiało bronić swych południowych granic przed naporem islamskiej Turcji. Mimo klęski pod Warną, Węgrzy, pod rządami Jana Hunyady, zdołali jednak zatrzymać ekspansję turecką w zwycięskiej, heroicznej bitwie pod Belgradem. Kolejnym królem był syn Hunyadego,, Maciej Korwin (1458-90). Wzmocnił on państwo przez ograniczenie samowoli szlachty, wprowadzenie reform podatkowych i utworzenie doborowych wojsk zaciężnych tzw. czarnego wojska. Skutecznie bronił kraj przed Turkami na południu i Habsburgami na zachodzie.
W 1490 r. doszło do unii personalnej Węgier z Czechami, gdy królem węgierskim został Władysław II Jagiellończyk (1490-1516), panujący w Czechach. Ulegał on we wszystkim węgierskim feudałom, uzyskując przydomek “Król Dobrze”. Ich samowola doprowadziła na początku XVI w. do wybuchu wielkiego powstania chłopskiego na Węgrzech. Okazją do niego stało się utworzenie i uzbrojenie 100-tys. ochotniczej armii chłopskiej do walki z Turkami, z którymi król jednakże spiesznie zawarł pokój. Po stłumieniu powstania przez regularne wojska transylwańskie, stracono dziesiątki tysięcy chłopów i wprowadzono prawa jeszcze bardziej zwiększające świadczenia wsi na rzecz szlachty.

Półwysep Bałkański. Po zdobyciu Konstantynopola imperium osmańskie kontynuowało, bez większych przerw, podbój Półwyspu Bałkańskiego, prowadząc działania wojenne kolejno przeciwko wszystkim państwom w regionie. Tylko Węgrom, za panowania Jana Hunyady, udało się skutecznie, na ponad 60 lat, powstrzymać w 1456 r. wojska sułtana Mehmeda II Zdobywcy (1451-81) pod Belgradem, po zwycięstwach w kilku bitwach, które rozwiały mit o niezwyciężoności armii tureckich. Równie uporczywie bronili się przed nawałnicą turecką Serbowie, ulegli jednakże wielkiej przewadze sił. Po zajęciu naddunajskiej części Serbii (1459), Turcy podbili posiadłości weneckie na Morzu Egejskim (1460) oraz podporządkowali sobie Wołoszczyznę (1462), rządzoną przez księcia Drakulę, jednego z największych okrutników w historii, następnie zaś Bośnię (1463), Chanat Krymski (1475) i Mołdawię (1487). W Albanii doszło do powstania antytureckiego, którym kierował Skanderberg, opiewany później jako bohater narodowy. Dopiero w 1479 r. Turcy zajęli całe terytorium Albanii. 

Księstwo Wielkomoskiewskie.  Po ponownym zajęciu Moskwy w 1382 r. przez Tatarów Wielkie Księstwo Moskiewskie i większość księstw ruskich znajdowały się w pełnej zależności od chanów Złotej Ordy. Starali się oni nie dopuścić do jednoczenia się księstw ruskich, podsycali separatyzm i antagonizmu miedzy nimi. Moskwa obciążona została największymi daninami. Mimo to utrzymała ona swą dominację wśród innych księstw. Uznały jej supremację nawet księstwa Riazania i Niżnego Nowogrodu, które wcześniej wsparły tatarskiego chana Tochtamysza w wyprawie na Moskwę. Zresztą w Złotej ordzie rozpoczęły się wówczas wojny domowe i jej nacisk na Ruś zelżał.
Dzieło zjednoczenia kontynuował intensywnie zwłaszcza książę Iwan III Srogi, przyłączając do swej domeny księstwa Tweru i Nowogrodu. W 1472 r. poślubił on bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego Paleologa, w związku z czym, wobec upadku Cesarstwa Bizantyjskiego, uważał się potem za dziedzica całego Kościoła Prawosławnego. Iwan III uniezależnił się też całkowicie od dominacji tatarskiej Złotej Ordy (1480). Przestał mianowicie płacić podatki lenne chanowi tatarskiemu, a następnie odparł kilka jego odwetowych wypraw. Złota Orda upadła zresztą ostatecznie w 1502 r., pobita przez krymskich Tatarów.
Przez cały czas istnienia Księstwa Wielkomoskiewskiego panowali w nim książęta dynastii Rurykowiczów. Byli to: Siemion Dumny (1340-53), Iwan II Piękny (1353-59), Dymitr Doński (1359-89), Wasyl I (1389-25), Wasyl II Ślepy (1425-62) i Iwan III Srogi (1462-1505). Za Iwana III księstwo stało się państwem narodowym, została rozbudowana Moskwa, jako stolica, a także Kreml, jako rezydencja władcy. Równocześnie państwo zaczęto nazywać grecką nazwą Rusi: Rossija - Rosja, zaś Iwan III przyjął w 1492 r. tytuł cara Wszechrosji.

Odkrycie i podbój Ameryki 

Odkrycia geograficzne. Udoskonalenia dokonane w pierwszej połowie XV w. w budowie statków i nawigacji morskiej, np. przez wynalezienie busoli magnetycznej, usprawnienie astrolabium do obliczania szerokości geograficznych, zwiększyły znacznie zasięg i możliwości transportowe żeglugi morskiej. Rozpoczęła się era podróży oceanicznych do coraz dalszych krajów i lądów, dotąd Europejczykom nieznanych. Pionierska rolę w tej dziedzinie w XV w. odegrały zwłaszcza Portugalia i Hiszpania. Władcy obu tych iberyjskich krajów, usytuowanych na zachodnim krańcu Europy, wprost organizowali i finansowali dalekomorskie ekspedycje w nadziei i z zamiarem opanowania nowych terytoriów dla gospodarczego ich wykorzystania. 
Jednym z wielkich celów, rozpalających wyobraźnię współczesnych ludzi, było dotarcie do Indii, by uzyskać tam cenne przyprawy korzenne, głównie pieprz, goździki i wanilię oraz szlachetne metale. Takim celem kierował się podróżnik portugalski Bartolomeo Diaz, który w 1487 r., jako pierwszy Europejczyk, dotarł na swej karaweli na Ocean Indyjski, opływając Przylądek Dobrej Nadziei na południowym skraju kontynentu afrykańskiego. Dwanaście lat później, w 1498 r., kolejna wyprawa czterech statków portugalskich, kierowana przez Vasco da Gamę, opłynąwszy Afrykę, po raz pierwszy dotarła po 10-miesięcznej podróży do południowych wybrzeży Półwyspu Indyjskiego.
To samo zadanie dotarcia do Indii postawił przed sobą żeglarz genueński, Krzysztof Kolumb, lecz zamierzał płynąć przez Ocean Atlantycki w kierunku zachodnim. Przyjął bowiem, w oparciu o dzieło greckiego geografa Ptolmeusza, udostępnione mu przez brata Bartolomeo, producenta map, że Ziemia jest kulista. Po wielu zabiegach i latach udało mu się przekonać hiszpańską królowę Izabelę Kastylijską do sfinansowania jego śmiałej idei, i 3 sierpnia 1492 r. poprowadził ekspedycję trzech, starannie przygotowanych i zaopatrzonych, karawel w dziewiczy rejs przez Atlantyk. 
Wiatry sprzyjały wyprawie i 12 października statki, z flagowym “Santa Maria” na czele, dotarły do brzegów wyspy San Salvador w archipelagu Bahama, którą uznano za jedną z wysp japońskich. Po opłynięciu kilku innych wysp, w tym Kuby i Haiti w archipelagu Antyle, Kolumb powrócił do Barcelony, gdzie przyjęty został z wielką fetą. Zorganizował potem jeszcze do 1504 r. trzy dalsze wyprawy ekspedycyjne. Dwie ostatnie do wybrzeży Wenezueli i Hondurasu, które według odkrywców miały być kontynentem azjatyckim. Dopiero, podróżujący do Ameryki Południowej 20 lat później, żeglarz florencki Amerigo Vespucci stwierdził, jako pierwszy, że odkryte przez Kolumba lądy to nie Japonia, ani Azja, lecz nowy, nieznany dotąd, kontynent. Nazwano go od jego imienia Ameryką. 
Po odkryciu w 1492 r. kontynentu amerykańskiego, Hiszpanie a także Portugalczycy, zintensyfikowali swe odkrywcze wyprawy zamorskie. W tym celu, zgodnie z opinią papieża, oba państwa zawarły w 1494 r. traktat, w którym podzieliły między siebie nowoodkryte terytoria. Granicą podziału został południk 46 stopni na zachód od Greenwich. Leżące na wschód od niego terytoria na kontynencie afrykańskim i w południowej Azji przypadły Portugalii. Natomiast cała Ameryka miała stać się zdobyczą Hiszpanii. Jednakże, jak się później okazało, na wschód od 46 południka znalazła się znaczna część południowej Ameryki i faktycznie tereny te opanowali potem Portugalczycy, zwąc je Brazylią.

Podróż dookoła świata. Milowym krokiem w dziele poznania świata przez współczesnych była pierwsza podróż drogą morską dookoła kuli ziemskiej. Zorganizował ją i poprowadził podróżnik portugalski Ferdynand Magellan, a wyprawę sfinansował król Hiszpanii Karol I (późniejszy cesarz Karol V). Obejmowała ona pięć żaglowych karak z 265-osobową załogą, które wypłynęły z Sewilli 5 sierpnia 1519 r. Flotylla popłynęła trasą wokół Ameryki Południowej, gdzie znaleziono przejście, znane dziś jako Cieśnina Magellana. Przepłynięcie Oceanu Spokojnego odbyło się bez jakichkolwiek burz, stąd nazwa oceanu - Pacyfik, czyli Ocean Spokojny. 
Następnie wyprawa dotarła na wyspy, nazwane przez Magellana Złodziejskimi (Mariany), oraz na archipelag Filipin, który zaanektował on dla Hiszpanii, zawierając układ przyjaźni z kilkoma miejscowymi radżami. Na jednej z wysp archipelagu Magellan został zabity w walkach ze zbuntowanymi tubylcami. Z powrotem do San Lucar dotarł w dniu 6 września 1522 r. tylko jeden statek ekspedycji “Victoria”, z 18 ludźmi. Podróż odkryła istnienie wielkiego oceanu między Ameryką i Azją oraz udowodniła, że Ziemia jest kulista i że więcej jest na Ziemi wód niż lądów. 

Podbój Ameryki. Podbój Ameryki Środkowej i Południowej dokonany został już w pierwszej połowie XVI wieku. Prowadzili go przedsiębiorczy i ambitni konkwistadorzy hiszpańscy, kierujący niewielkimi, lecz dobrze wyposażonymi i zaprawionymi w bojach żołnierzami-awanturnikami, żądnymi łupów i przygód. Często byli nimi przestępcy, zwalniani specjalnie z więzień na dalekie i nader ryzykowne wyprawy kolonialne. Wielu rycerzy było ogarniętych zapałem religijnym i jechało do nowoodkrytej Ameryki, by wziąć udział w nawracaniu nowych dusz na prawdziwą wiarę chrześcijańską.
Organizacją i finansowaniem większych wypraw zajmował się król hiszpański, lub w jego zastępstwie wicekról Hispanioli (Kuba). On też mianował konkwistadorów, kierujących wyprawami. Między innymi należeli do nich Hernan Cortez i Francisco Pizarro. Pierwszy, z oddziałem 550 żołnierzy, podbił i opanował w latach 1519-22 terytorium państwa Azteków, leżącego w Meksyku i na Półwyspie Jukatan w Ameryce Środkowej. Drugi w latach 1531-36 ujarzmił imperium Inków w Peru i Chile w Ameryce Południowej. 
Obie cywilizacje Azteków (zwanych też Mexica) i Inków w momencie odkrycia przez Hiszpanów kontynentu amerykańskiego, znajdowały się na wysokim poziomie rozwoju. Państwo Azteków istniało od XII w., zajmując tereny w Meksyku, na których wcześniej zamieszkiwali Toltekowie. Ludność (ok. 10 mln) używała bawełnianych tunik i skór lamparcich na swe ubrania, trudniła się rolnictwem, rybołówstwem i łowiectwem, także handlem i rzemiosłem. Aztekowie posługiwali się pismem obrazkowym, mieli swój kodeks karny i sądownictwo, rozwiniętą astronomię, budowali kamienne mosty, akwedukty, groby, domy, ozdabiane bogatą rzeźbą. Krajem rządził monarcha, będący równocześnie najwyższym kapłanem i wodzem armii. Wierzono w liczne bóstwa, czczono deszcz, zjawiska losowe, zwierzęta, ptaki, “Pierzastego Węża”, a zwłaszcza gwiazdy i głównego boga Słońce. Słońcu też składano ofiary z serc ludzkich, gdyż Aztekowie sądzili, że czerpie ono energię swego ruchu z krwi ludzkiej, a z braku pokarmu może mścić się, zsyłając nieurodzaj, susze, pożary, powodzie, trzęsienia ziemi, wybuchy wulkanów. Ofiary zdobywano na wojnach, w trakcie których starano się nie zabijać przeciwników, lecz brać ich do niewoli. Stolicą państwa było duże 150-tysięczne miasto Tenochtitlan (późniejszy Meksyk), zbudowane na palach na wyspie na jeziorze Texcoco, a zaopatrywane w wodę pitną akweduktami z pobliskich gór.
Inkowie, podobnie jak Aztekowie, zbudowali swe imperium w ciągu niespełna 200 lat. Obejmowało ono na początku XVI w. prawie całe wybrzeże Pacyfiku wzdłuż Andów i tereny Peru i Boliwii w głębi kontynentu, a zamieszkane było przez ok. 12 mil. mieszkańców. Zajmowali się oni głównie rolnictwem, uprawiając kukurydzę, ziemniaki, trzcinę cukrową, bawełnę i kokę oraz hodowlą lam i alpak. Część pól nawadniano przy pomocy sztucznych kanałów irygacyjnych. 
Kraj pokryty był siecią dróg, chociaż nie znano koła i nie używano żadnych pojazdów do transportu, a bagaże przenoszone były na barkach tragarzy. Dzięki tym drogom Inkowie mogli względnie szybko przemieszczać swe wojska w czasie wojny czy zamieszek. Służyły też one do przesyłania wiadomości, czym zajmowali się specjalni biegacze, dla których przy drogach pobudowano stacje, w których mogli odpocząć i przebrać się. Same wiadomości zapisywane były w postaci wymyślnego układu węzełków na sznurach (pismo węzełkowe).
Władcy Inków otoczeni byli wielkim przepychem i czczeni jak bogowie, po śmierci ich ciała mumifikowano i nadal oddawano im boską cześć. Do nich i kapłanów należała cała ziemia w państwie. Najważniejszymi bóstwami były Inti, czyli słońce i Illapa, władający siłami przyrody. Na ich cześć budowano kultowe kamienne piramidy. Stolicą państwa Inków było miasto Cuzco w Peru na płaskowyżu andyjskim. A najciekawszym i zagadkowym miastem, odkrytym w 1911 r., jest Machu Picchu, położone wysoko w górach, zbudowane tak, że nie jest widoczne z dołu. Z niewiadomych powodów zostało opuszczone przez mieszkańców krótko przed przybyciem Hiszpanów do Ameryki.
Obaj hiszpańscy konkwistadorzy działali bezwzględnie i okrutnie, nie gardząc intrygą i podstępem. Podbijane wielkie milionowe społeczeństwa Azteków i Inków padły ponad to, w dużej mierze, ofiarą swych własnych religii. Aztekowie uważali bowiem białych najeźdźców za wysłańców bogów. Wiara ich głosiła, że pewnego dnia biały i brodaty bóg powróci na statku do swego ludu. Konkwistador Hernan Cortez spełniał te warunki, więc Montezuma, władca kraju Azteków, powitał go z szacunkiem, obdarował skarbami ze złota, lecz chciał by zawrócił. Później, po kilku klęskach, oddał mu swój kraj.
Wielki, bogobojny strach wywoływał też widok, nieznanych w Ameryce wcześniej, koni, muszkietów oraz armat, używanych przez Hiszpanów. Podczas gdy  broń tubylców była z drewna, zaś jej ostrza wykonane z kamieni, lub brązu. Z drugiej strony oba imperia nie były jednorodne. Współcześnie żyły w nich, lub na ich peryferiach, plemiona Misteków, Zapoteków, Totomaków, Hasteków, Tarasków i inne. Indianie, uciskani przez władców, chcieli widzieć w potężnych przybyszach swych wybawców i obrońców przed uciskiem we swych państwach, w tym przed obowiązkiem świadczenia corocznie tysięcy ludzi, jako ofiar kultowych dla czczonych bóstw. Sprzymierzali się więc często z konkwistadorami, którzy zaciągali ich do swych oddziałów. 
Dodatkowo imperium Inków, przed najazdem oddziału Francisco Pizarry, było bardzo osłabione wcześniejszą wojną domową. Pizarro wykorzystał tę sytuację i zaprosił zwycięskiego władcę Atahualpę wraz z gronem 5 tys. szlachty indiańskiej. Przybyli oni bez broni, zaś w czasie uczty zostali podstępnie napadnięci i wymordowani przez żołnierzy hiszpańskich. Z rzezi oszczędzono i wzięto do niewoli tylko samego władcę. Obiecano mu wolność w zamian za duży okup. Faktycznie Hiszpanie otrzymali 6 ton złota i 12 ton srebra, lecz mimo to Atahualpa został skazany na śmierć przez spalenie na stosie. Według wierzeń Inków spalenie ciała było równoznaczne z zabiciem również duszy. Hiszpanie łaskawie zgodzili się więc na zamianę wyroku śmierci na uduszenie, wszakże pod warunkiem wcześniejszego przejścia skazańca na chrześcijaństwo. Tak też się stało, ale ciało jednak zostało spalone. Po śmierci władcy Inków, jego dwie armie się rozpierzchły, a niewielka banda niepiśmiennego Pizarry opanowała w ciągu kilku lat całe imperium Inków.
Hiszpanie rychło zorganizowali w obu Amerykach wielkie kopalnie srebra, złota i diamentów oraz plantacje uprawy kukurydzy i kakao, na których zmuszali Indian do katorżniczej, niewolniczej pracy. Ciężkie warunki życia i pracy, a również całkowity brak odporności na choroby zakaźne, przywleczone z Europy, oraz pogromy, rzezie i szubienice hiszpańskie, spowodowały olbrzymią śmiertelność wśród tubylczej indiańskiej ludności. Szacuje się np., że w latach 1500-1548 jej liczebność zmniejszyła się z 25 do 6 milionów. 
W ślad za konkwistadorami udawali się do Ameryki księża i zakonnicy, celem szerzenia wiary chrześcijańskiej wśród tubylców. Największą aktywność przejawiały zakony franciszkański i dominikański w Meksyku oraz jezuicki w Brazylii. Według współczesnych relacji, to krzewienie wiary wśród Indian odbywało się pod przymusem, dosłownie “ogniem i mieczem”. Ale zakonnicy stawali się też niejednokrotnie obrońcami Indian przed bezwzględnym kolonialnym wyzyskiem, szerzyli oświatę, roztaczali opiekę nad najbiedniejszymi i słali petycje, zresztą nieskuteczne, do gubernatorów prowincji i króla o poprawę losu tubylczej ludności. Z biegiem lat te przeciwstawne stanowiska bezwzględnych władz cywilnych i dobroczynnych zakonów, spowodowało szybką chrystianizację indiańskiej ludności w całej Ameryce. Kościół zadbał przy tym o całkowite podporządkowanie jej sobie, zakazując wyświęcania Indian na księży.
Wraz z rozwojem handlu i kolonialnej eksploatacji Ameryki pojawiły się w Europie i rozpowszechniły liczne produkty spożywcze, dotąd nie znane: kukurydza, ziemniaki, fasola, papryka, pomidory, indyki.

Europa w XVI w.

Idee Odrodzenia. W XVI w. idee odrodzenia w kulturze i sztuce ogarnęły i rozwijały się we wszystkich krajach europejskich. Głównymi jego centrami były uniwersytety, kolegia oraz dwory królewskie i możnowładców, na których filozofowie, pisarze i artyści, uskrzydleni humanistycznymi ideałami epoki, tworzyli, pisali i nauczali. W pierwszych dziesięcioleciach XVI w. należeli do nich, między innymi, Erazm z Rotterdamu (1466-1536), Tomasz Morus (1478-1535), Niccolo Machiavelli. Erazm występował przeciw scholastyce oraz głosił potrzebę i możliwość moralnej odnowy społeczeństw w duchu ewangelizmu i humanizmu. Morus w swej książce “Utopia” przedstawił wizję idealnego, sprawiedliwego i pokojowego państwa i społeczeństwa, przy czym te jego poglądy uważane są za początki socjalizmu utopijnego. Zaś Machiavelli w “Księciu” sformułował doktryny skutecznych działań politycznych, dopuszczających stosowanie przemocy i podstępu dla osiągnięcia zamierzonego celu.
Od 1516 r. wszechstronny uczony i artysta Leonardo da Vinci (1452-1519) działał na dworze króla francuskiego Franciszka I, (obrazy “Ostatnia wieczerza”, “Mona Lisa”, “Dama z łasiczką”, “Gioconda”). Malarze, rzeźbiarze i architekci: Rafael (1483-1520) kierował budową Bazyliki św. Piotra w Rzymie; Michał Anioł Buonarotti (1475-1564) malował i tworzył liczne rzeźby we Florencji i Rzymie (“David”, “Mojżesz”, “Pieta”), ale głównym jego dziełem jest fresk “Sąd Ostateczny” w Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie, zaprojektował też mundury gwardii papieskiej, używane do dziś. W epoce Odrodzenia działali także: Wiliam Szekspir (1564-1616), Miguel Cervantes, El Greco, Francois Rabelais, Mikołaj Rej, Galileusz, Jan Kochanowski, Mikołaj Kopernik, Giordano Bruno (spalony na stosie jako heretyk), Albrecht Dűrerr, Hans Holbein, Lope de Vega. Pod koniec XVI w. epoka Renesansu europejskiego przekształciła się w epokę Baroku. Nowy styl objął także wszystkie dziedziny sztuki, literatury, teatru i muzyki.

Reformacja. Na przełomie XV i XVI w. rzymski Kościół katolicki miał bardzo mocną pozycje w całej zachodniej Europie. Papieże dokonywali koronacji panujących i wpływali w decydujący sposób na kształtowanie się polityki zagranicznej i wewnętrznej poszczególnych państw. Kościół, zakony i klasztory były właścicielami rozległych latyfundiów, licznych zamków, różnych obiektów sakralnych i świeckich. Świętopietrze płacone przez państwa chrześcijańskie na rzecz papiestwa, dziesięcina, czyli danina od posiadanej ziemi, darowizny feudalnych możnowładców i opłaty ludności za świadczone usługi i obrzędy sprawiały, że duchowieństwo, a zwłaszcza hierarchowie kościelni żyli dostatnio, a nawet w przepychu i rozpuście. Kontrastowało to z powszechną nędzą ludności i z głoszonymi przez religię chrześcijańską kanonami życia w ubóstwie i pokorze. Dostrzegali to świeccy humaniści i niektórzy, jak Holender Erazm z Rotterdamu (1466-1536) i Anglik Tomasz Morus postulowali konieczność odnowy Kościoła i odrodzenia prawdziwej pobożności, opartej o skromność, uczciwość i sprawiedliwość. 
Ten ferment religijny doprowadził w krótkim czasie do Reformacji, to jest utworzenia kościołów niezależnych od papiestwa. Za jej początek przyjmuje się ogłoszenie w 1517 r, przez niemieckiego mnicha, profesora dialektyki na uniwersytecie w Wirtemberdze, Marcina Lutra, tak zwanych 95 tez, m.in. przeciwko sprzedaży przez księży za pieniądze odpustów za grzechy. Odpust to był zapis na pergaminie, który po wykupie za określoną sumę, miał skrócić przebywanie duszy nabywcy w czyśćcu. Tezy Lutra spotkały się z wielkim rezonansem społecznym. Wtedy został on, jako zakonnik augustiański, wezwany przez papieża Leona X do Rzymu, celem ich odwołania. Odmówił on jednak spełnienia tych żądań, chroniąc się na dworze elektora Saksonii, po czym doszło do wielkiej ideologiczno-teologicznej dysputy nad tezami Lutra w czerwcu 1519 r. w Lipsku. Luter zgłosił wtedy dalsze postulaty, kwestionujące istnienie czyśćca i celibat księży oraz uznające Pismo Święte za jedyny autorytet w sprawach wiary, natomiast podważające prymat papieża i zasadę nieomylności soboru w tym względzie. Został za to wyklęty przez papieża i skazany przez cesarza Karola V na wygnanie z Rzeszy Niemieckiej.
Tezy Lutra znalazły jednak bardzo wielu zwolenników i stały się doktryną religijną pierwszych kościołów protestanckich. Luteranizm rozpowszechnił się zwłaszcza w krajach niemieckich, Skandynawii i krajach bałtyckich. Kolejne podwaliny protestantyzmu stworzyli szwajcarski kaznodzieja Urlich Zwingli (1484-1531) i Francuz Jan Kalwin (1509-64), działający w Szwajcarii. Kanony nowej wiary, przedstawione przez Kalwina w jego licznych książkach, stały się podstawą jednej z głównych religii protestanckich, kalwinizmu, który rozprzestrzenił się głównie w Szwajcarii, Francji, Czechach i w Szkocji, gdzie stał się religią panującą. Sam Kalwin utworzył w latach 1541-64 w Genewie wzorcową gminę miejską, kierowaną jego nakazami wiary, surowej moralności i absolutnego porządku, opartego się na ścisłej kontroli zachowywania się mieszkańców. Kalwinizm zapanował także w Anglii, gdzie przyjął formę państwowego Kościoła anglikańskiego.
Wszystkie religie protestanckie domagały się tłumaczenia Biblii i prowadzenia liturgii w językach narodowych, zaprzestania sprzedaży odpustu grzechów przez księży, odrzucenia kultu Marii Panny i prymatu papieża, likwidacji zakonów, instytucji kościelnych i celibatu duchownych, umniejszenia roli hierarchii kościelnej, wybieralności biskupów oraz zarządzania gminami wyznaniowymi przez wiernych. Reformacje wzmacniały i rozszerzały liczne inne ruchy i sekty religijne, jakie powstały w całej Europie. Należeli do nich waldensi we Francji i Włoszech, Bracia Czescy w Czechach, lolardzi w Anglii, hugenoci we Francji, ikonoklasiści w Anglii i Niderlandach. 
Zagrożony rozprzestrzenianiem się protestantyzmu, i utratą własnych wiernych, Kościół katolicki bronił się wszelkimi możliwymi sposobami, a przede wszystkim przez pozbawianie praw i prześladowanie heretyków przez panujących władców katolickich i Inkwizycję kościelną. W procesach, wytaczanych heretykom, skazywano ich na konfiskaty mienia, banicję, często na śmierć. A w wielu krajach rozgorzały długoletnie domowe wojny religijne.
Ostatecznie Kościół katolicki od połowy XVI w. sam zaczął się reformować według zasad ustalonych na soborze w Trydencie, obradującym, z dłuższymi przerwami, w latach 1545-63. Te zasady to: sprecyzowanie najważniejszych dogmatów wiary, ujednolicenie liturgii, zakaz łączenia wyższych stanowisk kościelnych, wprowadzenie indeksu ksiąg zakazanych, utworzenie seminariów duchownych, wzmocnienie centralizmu papieskiego, zmiany wystroju wnętrz kościołów (np. wprowadzono organy). W 1582 r. papież Grzegorz XIII wprowadził nowy kalendarz, zwany gregoriańskim, jaki obowiązuje do dziś.
Równolegle Kościół kontynuował kontrreformację, czyli nawracanie protestantów na wiarę katolicką, w czym dużą rolę odegrał zakon jezuitów (Towarzystwa Jezusowego), założony zresztą w tym celu w 1534 r. w Paryżu przez oficera hiszpańskiego, mistyka katolickiego, Ignacego de Loyolę (1494-1556). Jako żołnierz wierzył w dyscyplinę i bezwzględne posłuszeństwo zwierzchnikom i dlatego jezuici zorganizowani zostali na modłę wojskową i podlegali generałowi. Utworzyli oni liczne kolegia i akademie, to jest średnie i wyższe szkoły dla męskiej młodzieży szlacheckiej, zajmujące się wychowaniem i nauczaniem powszechnym w duchu katolickim i uległości wobec Kościoła. Mieli potem także duży udział w ewangelizacji Indian w Ameryce.

Półwysep Apeniński. W XVI w. Półwysep Apeniński nadal stanowił mozaikę kilkunastu minipaństw: księstw, królestw, republik. Ich wielkość, znaczenie, wpływy gospodarcze i polityczne zmieniały się nieustannie. Często co raz to któreś z państewek, przez koligacje rodzinne panujących, czy przez podbój i alianse, dostawało się pod wpływy innego. Zaś od końca XV stulecia wszystkie one stały się obiektem rywalizacji i podbojów scentralizowanych monarchii ościennych: Francji, Hiszpanii i Rzeszy Niemieckiej. 
W 1494 r., gdy król Francji Karol VIII najechał Italię, docierając aż do Neapolu na południu półwyspu, rozpoczęły się tam długoletnie wojny pomiędzy tymi trzema monarchiami. Losy wojen były zmienne i np. po klęsce wojsk francuskich w 1525 r. pod Pawią, w której sam król Francji, Franciszek I dostał się do hiszpańskiej niewoli, wpływy Francji na półwyspie znacznie zmalały. Panem większości terytoriów Italii stał się cesarz Rzeszy Niemieckiej Karol V. W 1527 r. podległe mu najemne wojska hiszpańskie i niemieckie podbiły i złupiły Rzym, zabijając kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców
Wojny włoskie zakończyły się dopiero w 1559 r. Hiszpania otrzymała najwięcej: Mediolan, Sycylię, Sardynię i południową Italię, a szereg innych państewek włoskich zostało od niej uzależnionych. Francja utrzymała wpływy w północno-zachodniej Italii (Genua, Sabaudia), szereg państw nadal zachowało swą niezależność, w tym Państwo Kościelne, zajmujące środek Półwyspu Apenińskiego z Rzymem. 
W XVI w. papieże nadal utrzymywali wielkie wpływy i władzę w katolickich krajach Europy. Zrodzone z początkiem stulecia ruchy protestanckie groziły jednakże podziałem chrześcijaństwa, zarówno w kwestiach doktrynalnych, jak i władzy papieża. By temu przeciwdziałać papież Paweł III utworzył w 1542 r. Kongregację Kardynalską Inkwizycji do sądzenia herezji. Zaś w 1545 r. otworzył w Trydencie wielki sobór powszechny z udziałem ok. 200 kardynałów. Z różnych powodów był on wielokrotnie przerywany, przesuwany do różnych miast i zakończył się dopiero w 1563 r. za pontyfikatu Piusa IV (1559-1565). Sobór odrzucił dialog z protestantami, co stało się jednym z głównych powodów nasilenia się wojen religijnych w zachodniej Europie.
W ciągu całego XVI w. rola papieży umniejszyła się jednakże stopniowo na rzecz królów hiszpańskich, którzy przejęli reprezentację interesów Kościoła katolickiego w całej zachodniej i południowej Europie. Należał do nich zwłaszcza Filip II Habsburg (1557-83), który traktował swą władzę jako chrześcijańską misję.
W pierwszej połowie XVI w., począwszy od pontyfikatu Juliusza II, miał w Rzymie miejsce bom inwestycyjny, m. in. zbudowano w mieście 54 kościoły, 60 pałaców (Watykański, Laterański, Kwirynał), dzielnice dla 70 tys. mieszkańców, rozpoczęto budowę Bazyliki św. Piotra wg projektu Bramantego, Rafael namalował cykl obrazów ściennych w Pałacu Watykańskim.
W drugiej połowie stulecia nie było na Półwyspie Apenińskim wojen i państwa włoskie odbudowały się i stosunkowo znacznie rozwinęły się gospodarczo. I to mimo mniejszego znaczenia śródziemnomorskich szlaków handlowych, wobec konkurencyjnego kolonialnego handlu przez Atlantyk do obu Ameryk. 
Księstwo Florenckie przekształciło się w Wielkie Księstwo Toskanii, lecz nie odgrywała już tak znaczącej roli w handlu, finansach i kulturze jak w początkach epoki Odrodzenia. Natomiast Republika Wenecka, najbogatsza spośród państw włoskich w średniowieczu, straciła swe znaczenie jako potęga morska w regionie śródziemnomorskim. Spowodowane to zostało konkurencją handlową Holendrów i Anglików oraz przez wojskową dominację Habsburgów na Adriatyku, a Turcji we wschodniej części Morza Śródziemnego. W wojnie z Turcją (1538-40) utraciła wyspy Peloponeskie i na Morzu Egejskim. Zaś później, mimo wielkiego zwycięstwa Świętej Ligi nad flotą turecką pod Lepanto (1571), także Cypr i resztę posiadłości w Albanii i Epirze.
Genua utrzymała i utwierdziła swe znaczenie i bogactwo jako centrum bankowości i finansów Europy. Lombardia, wraz z Mediolanem, szczególnie zniszczona przez wojny, odbudowała się szybko dzięki tradycyjnemu rzemiosłu i przemysłom wełnianemu, jedwabniczemu oraz lekkiej metalurgii. Także dzięki rolnictwu na żyznych ziemiach niziny padańskiej. W Mediolanie powstało wiele pałaców i kościołów, m.in. Katedra Mediolańska, budowana prawie 200 lat.
Głównym bogactwem hiszpańskich wicekrólestw Sycylii i Neapolu były uprawy oliwek, roślin zbożowych, hodowla i produkcja jedwabiu. Neapol w 1600 r. osiągnął 200 tys. mieszkańców, stając się największym miastem na Półwyspie.

Francja. Tron po Karolu VIII przejął Ludwik XII (1498-1515), książę orleański, prawnuk Karola V Mądrego. Kontynuował on również zaborcze wojny swego poprzednika na Półwyspie Apenińskim W 1499 r. podbił Księstwo Mediolańskie, czyniąc zeń prowincję francuską, zaś w 1501 r. jego wojska zajęły Neapol, w 1509 Wenecję, w 1512 odniosły zwycięstwo pod Rawenną nad wojskami hiszpańskimi i papieskimi. Zostały jednakże wyparte z tych miast w 1514 r. przez armie nowej Świętej Ligi, zawiązanej przez papieża Juliusza II, obejmującej Wenecję, kantony szwajcarskie, Hiszpanię i Anglię. Dla odzyskania Bretanii Ludwik XII ożenił się z wdową po Karolu VIII, Anną Bretońską, zmarł na dezynterię w 1515 roku.
Również kolejny monarcha francuski Franciszek I (1515-47) zaangażował się z pasją w wojnę o terytoria włoskie. Zdobycie północnej Italii było dla Francji bardzo cenne, zarówno ze względu na walory gospodarcze jak i znajdujące się tam znaczące ośrodki nauki i sztuki włoskiej. Stały się one wówczas kanwą rozwoju nowej epoki w kulturze europejskiej, zwanej Odrodzeniem lub Renesansem. W pierwszym rzędzie nowe idee i prądy kultury i sztuki renesansu włoskiego przeniknęły do Francji. Król Franciszek I stał się gorącym ich orędownikiem i mecenasem, sprowadzając do Francji wielu malarzy, rzeźbiarzy, poetów i filozofów włoskich. Między innymi na królewskim dworze w Amboise działał Leonardo da Vinci.
W swych pierwszych dwóch wojnach (1521-29), prowadzonych w Italii z cesarzem Karolem V, Franciszek I miał za sojuszników jedynie Szwajcarów i Wenecję. Zabiegał wprawdzie o pomoc Turcji, Polski Jagiellonów i neutralność Anglii Henryka VIII, lecz bez rezultatu. Natomiast koalicja Świętej Ligi rozrosła się niepomiernie i objęła Hiszpanię, Rzeszę Niemiecką, Flandrię oraz część państw włoskich: Neapol, Florencję i Państwo Kościelne. To też w 1525 r. pod Pawią Francuzi odnieśli upokarzającą klęskę, zadaną im przez wojska Habsburgów. W bitwie król Franciszek I wzięty został do niewoli i osadzony w zamku w Madrycie, zresztą w komfortowych warunkach. Uwolniono go dopiero po wielu miesiącach za cenę zrzeczenia się praw do posiadłości włoskich i Burgundii.
Mimo to Franciszek I w latach 1536-38 przeprowadził kolejną trzecią wojnę o Mediolan, a w latach 1542-44 czwartą. W tej ostatniej wzięła udział także Turcja, której flota, razem z okrętami francuskimi, zaatakowały Niceę w 1542 r. Ostatecznie wojny na Półwyspie Apenińskim pomiędzy Francją i Świętą Ligą, a właściwie cesarzem niemieckim Karolem V Habsburgiem, zakończyły się w 1544 r. traktatem pokojowym w Crepy, przywracającym stan istniejący sprzed pierwszej wojny.
Pomimo prowadzenia kosztownych wojen, Francja rozwijała się pomyślnie gospodarczo. Licząc 15-18 milionów mieszkańców, była najludniejszym państwem w Europie. Franciszek I wprowadził podział kraju na 16 prowincji i usprawnił finanse państwowe. Dbając o splendor władzy i dworu królewskiego rozbudował Luwr, pobudował szereg wspaniałych zamków nad Loarą, dwór królewski przekształcił w salon monarchii, finansował biblioteki, wprowadził język francuski w miejsce łaciny do dokumentów urzędowych.
W dwudziestych latach XV w. zaczął się we Francji rozwijać ruch hugenotów, jako odmiana niemieckiego ewangelizmu. Król Franciszek I początkowo przychylny nowinkom religijnym, potem uległ naciskom kół katolickich i parlamentu paryskiego, które domagały się bezwzględnego zwalczania wszelkich ruchów heretyckich. Z jego przyzwolenia w 1535 r. spalono na stosie w Paryżu sześciu zwolenników luteranizmu, a w 1545 r. dokonana została na południu Francji rzeź kilku tysięcy rodzin waldensów, stanowiących grupę religijną, powstałą jeszcze w drugiej połowie XII w., a nawiązującą do prostoty pierwotnych chrześcijan.
Po śmierci Franciszka I królem Francji został jego syn Henryk II (1547-59). W okresie jego panowania, państwo nadal rozwijało się pomyślnie. Henryk II kontynuował styl rządzenia ojca i także dbał o splendor dworu monarszego. Pomagała mu w tym żona Katarzyna Medycejska, która utrzymywała na dworze grupy artystów włoskich, utrwalających wpływy Renesansu włoskiego we Francji. Zatrudniła też na swym dworze, jako medyka swoich synów, astrologa z Prowansji, Michel Nostradamusa, który napisał wierszowane przepowiednie, przytaczane do dziś.
W 1552 r. znów rozgorzała wojna w północnych Włoszech między Francją a Cesarstwem Niemieckim, gdy wojska francuskie wsparły rewoltę Sieny przeciwko cesarzowi Karolowi V. Odbiła się ona wkrótce echem we Flandrii, gdzie sprawował rządy Filip II Hiszpański i tam wojska francuskie doznały klęski w 1557 r. pod Saint Quentin. W zawartym po niej traktacie pokojowym w 1559 r. w Cateau-Combresis, kończącym również włoskie wojny między obu mocarstwami, nastąpiły różne regulacje roszczeń dynastycznych. Henryk II zrzekł się pretensji francuskich do Neapolu i Mediolanu, a Francja odzyskała port Calais, ostatni bastion angielski we Francji, pozostały po wojnie stuletniej.
W czasie swego panowania, Henryk II starał się ograniczyć rozszerzanie się protestantyzmu we Francji. Wobec hugenotów, stosowano różnego rodzaju represje karne i w tym celu powołani zostali specjalni komisarze i Izba Karna przy Parlamencie Paryskim. Powstały w tym czasie dwa wielkie obozy-stronnictwa katolickie i protestanckie, wspierane przez poszczególne rody szlacheckie, walczące między sobą o realną władzę polityczną w kraju i prowincjach. Po ustaniu wojen zewnętrznych, napięcia i rywalizacja między nimi jeszcze bardziej wzrosły. 
Henryk II zmarł w 1559 r. w wyniku ran, odniesionych podczas turnieju rycerskiego, po czym rządy regencyjne przejęła żona, Katarzyna Medycejska, wobec niepełnoletniości ich 15-letniego wtedy syna, Franciszka II (1559-1560), a następnie, gdy on umarł na gruźlicę, również jeszcze młodszego o 5 lat, Karola IX (1560-1574). Katarzyna początkowo próbowała swymi edyktami łagodzić zwaśnione stronnictwa katolickie i protestanckie. Między innymi w edykcie ze stycznia 1562 r. zezwoliła na odbywanie nabożeństw hugenotów we wsiach. Jednak kilka miesięcy później zbrojny oddział księcia Franciszka Gwizjusza, zagorzałego wroga reformacji, dokonał rzezi uczestników protestanckiego nabożeństwa w Wassy pod Paryżem. Ten krwawy incydent, w którym zabitych zostało ok. 80 osób, uważa się za początek wojen religijnych, jakie rozgrywały się potem we Francji, z przerwami, przez 36 lat. 
Zamieszki i krwawe rozprawy na tle religijnym we Francji stały się pretekstem do interwencji obcych mocarstw. W obronie katolików opowiedział się król hiszpański Filip II, zaś królowa angielska Elżbieta I wsparła finansowo hugenotów, za co otrzymała od nich port Le Havre. Katarzyna Medycejska nadal prowadząc politykę pojednawczą, wydała swą córkę za mąż za przywódcę protestanckiego księcia Henryka z Nawarry. Lecz zamieszki religijne nie ostawały, pogłębiając narastające problemy gospodarcze i społeczne w państwie. To też Katarzyna, gorąca katoliczka, postanowiła ostatecznie rozprawić się z hugenotami.
W 1572 r. z jej inspiracji i pod wpływem Gwizjuszów młody Karol IX przyzwolił na krwawą rozprawę z hugenotami w Paryżu. Doszło do niej w nocy z 23/24 sierpnia, gdy żołnierze królewskiej gwardii szwajcarskiej znienacka napadli i, pospołu z podburzonym i uzbrojonym tłumem Paryżan, zabili w ciągu dwu dni ok. 3 tys. hugenotów, w tym wielu szlachciców, przybyłych do Paryża na ślub i wesele przywódcy hugenotów, Henryka, króla Nawarry. Zaś łącznie w pogromach, które trwały jeszcze przez cały wrzesień, zginęło wtedy we Francji ok. 20 tys. ludzi.
W 1574 r. Karol IX zmarł na gruźlicę. Tron po nim objął jego brat Henryk III Walezy (1574-89), który w tym celu porzucił Polskę, gdzie przez kilka miesięcy sprawował, z wyboru elekcyjnego, władzę królewską. Wrócił do Francji w trakcie trwania kolejnej wojny religijnej. Nie mając pieniędzy na jej kontynuację, musiał pójść na szerokie ustępstwa wobec hugenotów. Potępił rzeź “Nocy św. Bartłomieja'' sprzed dwóch lat oraz zawarł w 1576 r. traktat pokojowy, w którym hugenoci uzyskali przyzwolenie na swobodę wiary i na udział w parlamentach prowincji. Faktycznie wiele miast hugenockich uzyskało wtedy niezawisłość od władzy królewskiej. Oburzeni tymi ustępstwami ultrasi katoliccy powołali zbrojną Ligę Katolicką, z zamiarem obalenia Henryka III i kontynuowania walki z hugenotami. 
1577 r. wybuchła z kolei szósta już religijna wojna domowa, trwała trzy lata. Protestanci stawiali zbrojny opór, a ich wojskami dowodził, ocalały z rzezi w czasie Nocy św. Bartłomieja, król Nawarry, Henryk. Odniósł on szereg zwycięstw nad wojskami Ligi Katolickiej, wspieranej zresztą finansowo przez króla Hiszpanii Filipa II i moralnie przez papieża Sykstusa V, który rzucił klątwę na niego, a później także na króla Henryka III Walezjusza. Mimo to, po śmierci w 1589 r. Henryka III, zasztyletowanego przez fanatycznego mnicha dominikańskiego, królem Francji został król Nawarry, jako Henryk IV. Henryk III był bowiem bezdzietny, a najbliższym jego męskim krewnym, choć bardzo dalekim (21 stopień pokrewieństwa) był właśnie król Nawarry, Henryk Burbon (1589-1610). Zapoczątkował on nową dynastię królewską Burbonów, którzy panowali do 1830 r. 
Wybór protestanta Henryka IV na króla Francji stał się powodem wzniecenia przez Ligę Katolicką kolejnej krwawej, domowej wojny religijnej, która toczyła się, ze zmiennym szczęściem, także przy udziale wojsk hiszpańskich, przez 8 lat. Skończyła się w 1593 r. układem pokojowym między Francją i Hiszpanią, która zwróciła wszystkie swe zdobycze terytorialne w płn. Francji, po tym jak Henryk IV przeszedł z powrotem na katolicyzm (“Paryż wart jest mszy!”). W 1598 r. umarła Katarzyna Medycejska, a Henryk IV wydał edykt nantejski, zrównujący w prawach protestantów i katolików i usuwający w ten sposób przyczyny wojen religijnych we Francji. 
Wiek XVI skończył się dla Francji dużym osłabieniem, spowodowanym wojną domową, szerzącymi się rozbojami i wielkim zadłużeniem skarbu królewskiego. Mimo to był dla Francji w sumie pomyślny w zakresie rozwoju gospodarczego i kulturowego, które dokonały się zwłaszcza w pierwszej połowie wieku. Rozwój ten stymulowany był znacznym rozszerzeniem się handlu zagranicznego, rozrostem miast oraz wynalazkami w dziedzinie transportu morskiego, tkactwa i metalurgii. 
W drugiej połowie stulecia rozpoczęły się wyprawy Francuzów przez Atlantyk do Ameryki Północnej, gdzie założyli oni pierwsze francuskie kolonie na Florydzie, rozpoczynając rywalizację w podboju nowego kontynentu z Hiszpanami, a później z Anglikami. Francja miała wtedy duże zasoby naturalne i liczyła ok. 16 milionów ludności, czyli dwukrotnie więcej niż Hiszpania, a czterokrotnie jak Anglia, miała też dobrze rozwinięte rolnictwo i nadwyżki żywności.

Anglia. Panujący po Henryku VII Tudorze, jego syn, Henryk VIII (1509-47) rozbudował swą scentralizowaną, absolutystyczną władzę jeszcze bardziej, rządząc przy pomocy Rady Królewskiej, grupującej przedstawicieli wszystkich stanów. W Anglii w okresie jego panowania dokonał się dalszy szybki rozwój gospodarczy i kulturalny. Rozwinął się zwłaszcza przemysł tekstylny, którego wyroby eksportowano, głównie przez Flandrię, do całej Europy. Henryk VIII rozbudował też poważnie flotę morską i dbał o rozwój nauki i kultury. W swej polityce zagranicznej starał się być neutralnym, np. odmówił królowi francuskiemu Franciszkowi I pomocy w jego włoskich wojnach. 
Natomiast wdał się w 1529 r. w konflikt z papieżem Klemensem VII, gdy ten nie udzielił mu zgody na rozwód z jego pierwszą żoną Katarzyną Aragońską. Zerwał wtedy, w 1534 r., z Rzymem, ogłosił się głową Kościoła angielskiego, nazwanego później anglikańskim, i przeprowadził zabór ziem licznych klasztorów katolickich, czym poważnie zasilił skarb królestwa. Dokonana przez niego schizma kościelna, którą pod naciskiem zaakceptowali biskupi i parlament angielski, jako tzw. “Akt supremacji", nie napotkała większego oporu w społeczeństwie i zakorzeniła się z czasem na stałe. 
W 1539 r. Henryk VIII zreformował Kościół anglikański, wydając “Sześć artykułów wiary”, w których sformułowane zostały dogmaty o komunii, mszy, spowiedzi i in., obowiązujące wiernych pod karą konfiskaty mienia lub śmierci. Faktycznie karami tymi szafowano obficie. To też Henryk VIII zapisany został przez historię jako król despotyczny, bezwzględny, a także mściwy. Miał 6 żon, z których dwie, oskarżone przez niego o niewierność, zostały skazane na ścięcie, w tym druga, piękna Anna Boleyn, dla której rozwiódł się z Katarzyną Aragońską. W 1541 r. przyjął tytuł króla Irlandii.
Po śmierci Henryka VIII zasiadł na tronie jego 10-letni syn Edward VI (1547-53). Rządzący za niego dwaj regenci-protektorzy przekształcili akt “Sześciu artykułów wiary” w duchu protestanckim i wprowadzili obieralność biskupów przez króla. Edward VI w ostatnich latach przed swą śmiercią próbował podporządkować sobie Szkocję, co mu się nie udało. Panująca po nim, jego przyrodnia siostra, fanatyczna katoliczka, Maria Tudor (1553-58), zmusiła parlament do uznania zwierzchności papieża, a zmierzając do przywrócenia katolicyzmu w państwie, prowadziła bezwzględne prześladowania wyznawców kościoła anglikańskiego, skazując m.in. 300 z nich na spalenie na stosie, przez co otrzymała przydomek Krwawa. Za jej panowania Anglia straciła, po krótkiej wojnie z Francją, port Calais, ostatnie swe terytorium na kontynencie.
W przeciwieństwie do Marii Krwawej, jej następczyni, córka Henryka VIII z drugiego małżeństwa z Anną Boleyn, Elżbieta I (1558-1603) wsparła i ostatecznie usankcjonowała narodowy Kościół Anglikański, reformując go równocześnie w 1563 r. w “Akcie Supremacji”, zawierającym 39 doktrynalnych artykułów, opartych na kalwiniźmie. Między innymi zniesiony został celibat duchownych, a językiem liturgicznym stał się angielski. Elżbieta I została w związku z tym ekskomunikowana przez papieża Piusa V, który zresztą za jedyną legalną królowę uznawał Marię Stuart, córkę króla Szkocji Jakuba V. Skomplikowały się również stosunki Anglii z Irlandią. Doszło mianowicie do szeregu buntów katolickiej ludności Irlandii, stłumionych bezwzględnie przez protestancką Anglię. Lecz zrodzony wówczas konflikt religijno-narodowy nie zamarł i trwał potem przez całe stulecia. 
Królowa Elżbieta I, kontynuując plany swych poprzedników, chciała też podporządkować Anglii Królestwo Szkocji, zajmujące północne terytoria wysp Brytyjskich. Jednak przede wszystkim musiała zwalczyć pretensje swej kuzynki, królowej Szkocji Marii Stuart do tronu angielskiego, zgłaszane w związku z jej rozgałęzionymi, a skomplikowanymi koneksjami rodzinnymi. Między innymi przez rok była ona królową Francji. Ostatecznie piękna Maria Stuart, po swej ucieczce przed buntem kalwińskiej szlachty szkockiej, i wieloletnim uwięzieniu w Anglii, została oskarżona o udział w spisku i skazana na ścięcie toporem. 
Wszak największym problemem królowej Elżbiety I były wrogie stosunki Anglii z Hiszpanią. Miały one źródła w różnych panujących religiach, a głównie w rywalizacji o panowanie na morzach, czyli o panowanie nad handlem światowym. Prymat w tym względzie należał do Hiszpanii, władczyni obu Ameryk, skąd płynęły galeony ze złotem i srebrem. Były one obiektem napaści angielskich okrętów pirackich, będących na usługach królowej angielskiej. Najbardziej zasłużył się w tej mierze wiceadmirał-korsarz Francis Drake. Ponadto angielskie okręty kaperskie przecinały hiszpańskie szlaki zaopatrzeniowe do Niderlandów. Były to główne powody zaistnienia wojny morskiej między obu państwami.
Wojnę rozpoczął król Hiszpanii Filip II, który zgromadził wielką flotyllę 130 wojennych galeonów, z załogą ok. 10 tys. marynarzy i 20 tys. żołnierzy i skierował je w 1588 r. przeciwko Anglii. Na lądzie w hiszpańskiej Flandrii przygotował dodatkową 30-tys. armię, która miała być użyta do inwazji na W. Brytanię. Nie doszło do niej na skutek braku właściwej koordynacji. Niezwyciężona Wielka Arada hiszpańska doznała dużych strat w Kanale la Manche, zwłaszcza w bitwie pod Calais, atakowana przez szybsze i zwrotniejsze okręty angielskie. Wtedy dowódca podjął decyzję powrotu floty do Hiszpanii. Wobec wiatrów spychających okręty na Morze Północne, Armada miała opłynąć Szkocje i Irlandię od północy. Tam w wyniku gwałtownych sztormów, skał podwodnych, zagubienia się statków z braku map, Hiszpanie stracili prawie połowę swej flotylli. Do Hiszpanii powróciło zaledwie 65 okrętów. Był to początek końca imperium hiszpańskiego i początek dominacji angielskiej na morzach i oceanach świata. 
Za panowania Elżbiety I, w drugiej połowie XVI w., w Anglii dokonał się dalszy wszechstronny rozwój gospodarczy i kulturalny. Rozrosły się miasta, rozwinęły przemysły tkacki, tekstylny i metalurgiczny, rzemiosło oraz budownictwo świeckie, zwłaszcza pałacowe. Rozwinął się handel, zwłaszcza zamorski, w oparciu o nowoutworzone kampanie kupieckie Rosyjską, Wschodnią (Bałtyk), Turecką (Lewantyńską) dla handlu na Morzu Śródziemnym i kilku kampanii dla handlu z Indiami i Ameryką Północną. Rozkwitały literatura, sztuka teatralna, malarstwo, architektura. Symbolem dokonań kulturalnych tego czasu może być styl elżbietański w architekturze oraz działalność Williama Szekspira (1564-1616), największego i najbardziej płodnego dramaturga w literaturze światowej.

Portugalia. Odkrycie Ameryki w 1492 r. przez Kolumba i dotarcie morzem wzdłuż wybrzeży Afryki do Indii w 1498 r. przez Portugalczyka Vasco da Gamę, otwarło możliwość kolonizacji tych kontynentów przez Europejczyków. Już w pierwszej połowie XVI w. Portugalia opanowała wielkie obszary w Afryce, Azji i Brazylii, stając się drugim po Hiszpanii handlowo-kolonialnym mocarstwem światowym. Na nowoodkrytych terenach wpierw zakładano faktorie handlowe, a następnie budowano zamki warowne i osiedlano w okolicach imigrantów z Portugalii. Władzę na nowych obszarach sprawowali gubernatorzy, mianowani przez króla Portugalii, którym w latach 1495-1521 był Emanuel I. W ten sposób skolonizowane zostały przybrzeżne terytoria Maroka, Konga, Angoli i Mozambiku w Afryce i założone wielkie bazy handlowo-wojskowe w Goa na Półwyspie Indyjskim oraz w Malakka na Półwyspie Malajskim, a w 1516 r. w Makao w Południowych Chinach. Kupcy portugalscy stali się wówczas głównymi dostawcami do Europy pieprzu, gałki muszkatołowej, goździków, herbaty i czarnych niewolników z Afryki i Azji oraz z Brazylii tytoniu, diamentów i złota z nowych dużych kopalń w Minas Gerais i Mato Grosso.
Ten “złoty okres” rozwoju Portugalii skończył się w niewiele lat po śmierci króla Jana III (1521-1557). Jego bogobojny syn Sebastian I zorganizował wielką wyprawę krzyżową na podbój Maroka. Wojska portugalskie przewiezione zostały morzem do Tangeru, skąd młody król poprowadził je w głąb Maghrebu. Lecz Maurowie posiadali świetną kawalerię i bitną piechotę andaluzyjską i rozgromili wojska portugalskie, biorąc wielu rycerzy do niewoli, zaś król Sebastian I zaginął podczas rzezi jego wojska. Portugalia straciła swą elitę społeczną, wielkie pieniądze na wykupienie jeńców, także króla, który nie zostawił dynastycznego potomka. Tron przypadł jego wujowi, 65-letniemu kardynałowi 
W drugiej połowie wieku nastąpiła dalsza gospodarcza degradacja kraju na skutek upadku rolnictwa, zmniejszenia się ludności, w związku z epidemicznymi chorobami i emigracją, oraz wskutek osłabienia centralnej władzy i załamania się ekspansji kolonialnej. Po wygaśnięciu w 1580 r. panującej dynastii, Królestwo Portugalii praktycznie przestało istnieć, stając się, w związku z unią personalną, częścią Królestwa Hiszpanii, kierowanego przez potężnego Filipa II Habsburga, który przejął także portugalskie posiadłości kolonialne w Brazylii i Indiach. W 1565 r., hiszpańską kolonią stały się, odkryte przez Portugalczyków w 1521 r. wyspy Filipiny, zwane tak na cześć Filipa II.

Hiszpania. Na początku XVI w. Królestwo Hiszpanii zajmowało Półwysep Iberyjski (bez Portugalii), Królestwo Neapolitańskie, Sycylię i Sardynię. Królem był Karol I (1517-55), będący równocześnie od 1519 r. tj. po śmierci swego dziadka Ferdynanda Habsburga, cesarzem Rzeszy Niemieckiej jako Karol V, a także królem Niderlandów, Austrii, Czech i Węgier. Jako cesarz prowadził cztery wojny z francuskim królem Franciszkiem I o tereny włoskie, powiększając swą domenę o Mediolan i szereg posiadłości w północnej Italii. W latach 20. i 30. Hiszpanie podbili również Meksyk, Peru, Chile i Kolumbię w Ameryce, równocześnie intensywnie je kolonizując i eksploatując. Towary, przywożone z Ameryki do Hiszpanii, a zwłaszcza złoto i diamenty oraz srebro, z wielkich kopalni w Potosi w Peru, bardzo poważnie przyczyniły się do gospodarczego rozwoju i pomyślności Królestwa Hiszpanii. Bogacili się szybko kupcy, koloniści, a zwłaszcza panujący monarcha, gdyż konkwistadorzy zobowiązani byli 2/3 zrabowanego złota przekazywać królowi.
W 1555 r. Karol I abdykował, dzieląc swe imperium Habsburgów (jako Karol V) pomiędzy syna Filipa II, który otrzymał Hiszpanię i Niderlandy, oraz brata Ferdynanda I, dziedzica pozostałych posiadłości europejskich. Filip II Hiszpański (1557-98) był bardzo religijnym władcą. Uważał w związku z tym, że jego misyjną powinnością jest walka z wrogami chrześcijaństwa. Zaangażował się więc w wojnę z daleką Turcją, zwłaszcza wobec jej prób zdobycia hegemonii na Morzu Śródziemnym i wspierania berberyjskich korsarzy, atakujących wybrzeża Hiszpanii. 
W rozegranej u wybrzeży Malty bitwie morskiej Hiszpanie odnieśli w 1565 r. pierwsze swe poważne zwycięstwo. Znacznie większą klęskę doznała Turcja w bitwie morskiej, rozegranej 7 października 1571 r. pod Lepanto w Grecji, gdzie utraciła prawie całą swą flotę wojenną. Wystąpiły wtedy przeciw niej połączone siły państw Świętej Ligi, zorganizowanej przez papieża Piusa V, a obejmującej Hiszpanię, Wenecję, Państwo Kościelne, inne państewka włoskie i Joannitów maltańskich. To zwycięstwo Ligi nie zostało jednak wykorzystane do pokonania Turcji na lądzie, a tylko zahamowało na pewien czas ekspansję turecką w głąb Europy. 
Filip II prowadził też swą chrześcijańską misję na terenie własnego królestwa, wobec Morysków, to jest potomków arabskich Maurów, którzy po upadku Emiratu Grenady przyjęli wprawdzie chrześcijaństwo, lecz zachowali język, ubiór i zwyczaje arabskie. Dekretem z 1566 r. zażądał od nich likwidacji tych wszystkich ich odrębności. Odpowiedzią było zbrojne powstanie, trwające dwa lata, w trudno dostępnych, górach południowej Hiszpanii. Zakończyło się pogromami i deportowaniem do Afryki ponad 100 tys. Morysków. Był to początek wielkiego exodusu tego narodu. Kontynuowany następnie za panowania Filipa III (1598-1621), zakończył się  wypędzeniem do Maroka około pół miliona Morysków. Prześladowania religijne dotyczyły także Żydów, w tym również Maranów, tj, Żydów nawróconych pod przymusem na katolicyzm. Zabraniano im dostępu na studia uniwersyteckie oraz zmuszano do emigracji. Wyjechało ich wtedy ok. 165 tys. osób, głównie do Portugalii, Włoch i Turcji. 
W prześladowaniu Morysków i Maranów znaczny udział miała, podległa królowi, Inkwizycja kościelna. Zwalczała ona zresztą, także bardzo skutecznie, wszelkie przejawy protestantyzmu, jaki przenikał z sąsiedniej Francji i z Niderlandów, które podlegały władzy Filipa II. To też rozszerzył on działanie Inkwizycji hiszpańskiej także na Niderlandy, co stało się wnet główną przyczyną otwartej wojny domowej w tym kraju.
W latach 1565-1575 ekspedycyjne wojska hiszpańskie podbiły Wyspy Filipińskie na Oceanie Spokojnym. Zaś w 1580 r. do Hiszpanii włączona została Portugalia, gdy Filip II został także jej królem, po wymarciu lokalnej dynastii. Natomiast niepowodzeniami zakończyły się inne liczne wojny, jakie prowadził Filip II. W wyniku powstania przeciwko panowaniu hiszpańskiemu (1567) i wieloletniej wojny w Niderlandach część prowincji oderwała się w 1581 r. od Hiszpanii. W 1588 r. w wojnie z Anglią zniszczone zostały prawie wszystkie okręty Wielkiej Armady hiszpańskiej. Również fiaskiem zakończyła się hiszpańska interwencja wojskowa w ostatniej fazie wojen hugenockich we Francji
Utrzymywanie przez Hiszpanię wielkich armii w kraju i na podległych terytoriach, finansowanie licznych wojen, rozbudowa floty i budowa wielu bajecznych pałaców królewskich w Eskorialu, Lizbonie, Salamance, Sewilli, wymagały wielkich funduszy. Pod koniec wieku, mimo stałego dopływu srebra, złota, diamentów i innych bogactw z kolonii, zwłaszcza amerykańskich, zaczęło tych funduszy brakować. Równocześnie monopol handlu królewskiego, inflacja, masowa emigracja szlachty do kolonii, dezorganizowały gospodarkę państwa. Skończył się więc złoty wiek Hiszpanii a zaczął schyłek jej potęgi gospodarczej i politycznej. 
W hiszpańskiej kulturze “złoty wiek” trwał dłużej. Jej wielkimi przedstawicielami w literaturze byli: twórca nowożytnej powieści europejskiej, autor satyrycznej powieści rycerskiej “Don Kichot”, Miguel Cervantes i Peter Calderon, jako dramatopisarz religijny i historyczny oraz El Greco w malarstwie i twórca narodowego teatru, Lope de Vega.

Niderlandy.  Niderlandy, rozciągające się nad Morzem Niemieckim od Fryzji na północy po Flandrię na południu, pozostające od 1477 r. pod rządami królów habsburskich, od 1556 r. zarządzane były przez króla Filipa II Hiszpańskiego (Habsburga). Bezpośrednią władzę w kraju sprawowała jego siostra Małgorzata Parmeńska (1559-67), jako generalny namiestnik. Ona z kolei oparła się na doradczej Radzie Stanu, złożonej z cudzoziemców. Dotąd Niderlandy, dawne Księstwo Burgundzkie, w swoich 17 miastach-prowincjach zarządzały się samodzielnie. Temu, między innymi, zawdzięczały swój dotychczasowy rozwój i dobrobyt. Społeczności lokalne domagały się więc przywrócenia uprzedniej autonomii w zarządzaniu Niderlandami i obniżenia podatków. W tym celu zawiązał się też tajny związek, tak zwanych gezów, wywodzących się spośród szlachty protestanckiej i biedoty miejskiej. 
Na konflikt władzy nałożyły się znacznie poważniejsze konflikty narodowościowe i religijne. Południowe Niderlandy zamieszkiwali katoliccy Walonowie, pochodzenia romańskiego, zaś północne Flamandowie, pochodzenia germańskiego, przy czym w XVI w. rozpowszechnił się wśród nich szeroko protestantyzm. By temu przeciwdziałać Filip II utworzył w 1561 r. 14 nowych biskupstw katolickich i zarządził prześladowania religijne protestantów, sprowadzając nawet w tym celu hiszpańską Inkwizycję. Gdy, związana z tym, ucieczka kalwinów do Anglii spowodowała załamanie się przemysłu tkackiego, Małgorzata Parmeńska zażądała od Filipa II zmiany składu Rady Stanu i zniesienia represji wobec protestantów. W odpowiedzi król spowodował dymisję Małgorzaty, na jej miejscu namiestnikiem ustanawiając arcykatolickiego hiszpańskiego księcia Albę. W latach swych rządów 1567-73 “krwawy książę” Alba stłumił, przy pomocy oddziałów hiszpańskich, wszystkie bunty i spacyfikował opozycję protestancką, a równocześnie, poprzez restrykcyjny system podatkowy, doprowadził Niderlandy, kwitnące dotąd gospodarczo, do ruiny. Kalwińska opozycja szlachecka emigrowała wtedy, wraz ze swym przywódcą Wilhelmem Orańskim, do Anglii i Rzeszy Niemieckiej.
W 1572 r., gdy wybuchło kolejne powszechne powstanie w północnych prowincjach niderlandzkich, Filip II zdecydował się na wycofanie do Hiszpanii księcia Alby (zawojował on później Portugalię). Gdy zaś jego, bardziej umiarkowany, następca (b. gubernator Mediolanu) umarł w 1576 r., nowym namiestnikiem ustanowił swego kompromisowego brata Juana Austriackiego. Było już jednak za późno na ułagodzenie konfliktów i po dalszych kilku latach wzajemnych walk i gwałtów ze strony katolików i protestantów - w 1581 r. siedem protestanckich prowincji północnych proklamowało swą niepodległość, jako Republika Zjednoczonych Prowincji Niderlandów, późniejsza Holandia. Wojna z Hiszpanią trwała jednakże nadal. W 1584 r. Wilhelm Orański zabity został przez fanatyka katolickiego, a Hiszpanie odbili szereg miast niderlandzkich. Dopiero w 1648 r. Hiszpania uznała niepodległość Niderlandów, po europejskiej wojnie trzydziestoletniej. Natomiast katolickie terytoria południowe, późniejsza Belgia, pozostały nadal pod panowaniem hiszpańskim.

Rzesza Niemiecka.  W pierwszej połowie XVI w. największym mocarstwem w Europie, rywalizującym skutecznie o prymat z Francją, było Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego. Stało się tak głównie za przyczyną cesarzy dynastii Habsburgów, w szczególności Maksymiliana I (1493-1519) i jego wnuka Karola V (1519-56). Maksymilian I, jako pierwszy z cesarzy niemieckich, koronował się nie w Rzymie, lecz we Frankfurcie nad Menem, zresztą za zgodą papieża. Natomiast Karol V był ostatnim cesarzem, koronowanym przez papieża (w 1530 r. w Bolonii).
Dzięki rozgałęzionym koneksjom rodzinnym Karol V sprawował równocześnie władzę w wielu krajach zachodniej Europy. Po ojcu Filipie odziedziczył bogate ziemie Burgundii i Niderlandy. Po dziadkach, Izabeli Kastylijskiej i Ferdynandzie Aragońskim, został w 1517 r. królem Hiszpanii (jako Karol I) i przejął Królestwo Neapolu w południowej części Półwyspu Apenińskiego oraz posiadłości w obu Amerykach. Po dziadku Maksymilianie I został cesarzem rzymskim oraz władcą dziedzicznym ziem Austrii. Zaś w 1526 r., po bezpotomnej śmierci króla Węgier, Ludwika Jagiellończyka, który poległ w bitwie z Turkami pod Mohaczem, a na mocy wcześniejszych układów między Jagiellonami i Habsburgami, przypadły mu korony Węgier i Czech.
Karol V był człowiekiem bardzo religijnym i na początku swego panowania zabiegał, zresztą bezskutecznie, o zorganizowanie wielkiej wyprawy zbrojnej dla wyparcia Turcji osmańskiej z Półwyspu Bałkańskiego. Zaś póki co młody Karol V musiał stawiać czoła wielu problemom wewnętrznym i wynikającym z rywalizacji z Francją. W latach 1520-22 rozprawił się krwawo z buntem w miastach hiszpańskich o większe prawa mieszczan. W latach 1524-25 w południowych Niemczech i Austrii miała miejsce wojna chłopska, spowodowana buntami ludności wiejskiej przeciwko uciskowi feudalnej szlachty i książąt oraz przeciwko różnicom stanowym. Znaczny wpływ na nastroje rebeliantów miały nauki Lutra o wolności i równości chrześcijan, a jednym z przywódców był proboszcz, kaznodzieja Tomasz Műnzer. W okresie największego nasilenia wojny wzięło w niej udział 200 tysięcy uzbrojonych chłopów. Przez kilka miesięcy zarządzali oni wielkimi obszarami, organizując na nich własną administrację. Jednakże część przywódców dążyła do ugody z książętami, a w niektórych ośrodkach bunty przerodziły się w grabieże, podpalenia i mordy. Ostatecznie rebelia została krwawo stłumiona przez regularne wojska (jazda, artyleria) Związku Szwabskiego i książąt niemieckich.
Zmagania zbrojne cesarza Karola V o prowincje włoskie z królem Francji Franciszkiem I trwały, z przerwami, od 1521 do 1544 r. Złożyły się na nie cztery wieloletnie wojny, prowadzone w obszernych koalicjach ze zmiennym szczęściem dla stron, a ostatecznie głównym ich efektem była rezygnacja Francji z Neapolu i zwrot Burgundii przez Rzeszę Niemiecką.   
Tymczasem Turcja umocniła i rozszerzyła swe panowanie na Bałkanach. Po zdobyciu  w 1521 r. Belgradu i przełamaniu oporu węgierskiego pod Mohaczem, wojska sułtana Sulejmana Wspaniałego doszły w 1529 r. do Wiednia, zagrażając całej środkowej Europie. Mocarstwa zachodnie, wzajemnie skłócone, jakby lekceważyły narastające niebezpieczeństwo. Jedynie w 1534 r. cesarz Karol V zorganizował 15-tys. wyprawę wojsk włosko-niemieckich na Tunis, opanowany przez Turków. Zdobyły one Tunis, lecz flota cesarska została zniszczona u wybrzeży algierskich przez burzę. Zaś wojna o terytorium węgierskie zakończyła się w 1541 r. podziałem Węgier pomiędzy Habsburgów, czyli Rzeszę Niemiecką, Turcję oraz spadkobierców ostatniego króla Węgier, Jana Zapolayi.
Przez wszystkie lata panowania Karola V w Rzeszy nieustannie rozszerzała się reformacja, zapoczątkowana w 1517 r. przez reformatora religijnego Marcina Lutra. Na tym tle dochodziło do licznych konfliktów, również zbrojnych, pomiędzy katolikami i luteranami, do wzajemnych prześladowań i opanowywania kolejnych miast, zamków i terytoriów przez wrogie sobie ugrupowania. W 1530 r. zawarty został przez miasta protestanckie tzw. Związek Szmalkaldzki, a w latach 1546-47 odbyła się wojna, zwana szmalkaldzką, pomiędzy wojskami tego związku i wojskami cesarskimi, które w 1547 r. w bitwie pod Műhlbergiem, niedaleko Lipska, pokonały protestantów. Po czym w 1555 r. w Augsburgu zawarty został pokój głoszący zasadę “cuius regio, eius religio” (kogo władza, tego religia), że książęta i rady miejskie mają swobodę wyboru religii, natomiast poddani i mieszkańcy muszą przyjąć wiarę swego władcy i miasta. Ten kompromisowy, lecz nierealny pakt, nigdy nie został wprowadzony w życie.
W 1555 r., złożony chorobą, Karol V abdykował, przekazując władzę w Hiszpanii, Niderlandach i Włoszech synowi Filipowi II, a Cesarstwo Niemieckie bratu Ferdynandowi I, który otrzymał też korony Austrii, Czech i Węgier. Po Ferdynandzie I (1555-64) cesarzem niemieckim został Maksymilian II (1564-76), syn Ferdynanda I i Anny, córki Władysława Jagiellończyka. Nie miał on szczęścia do polityki zagranicznej, przegrał wojnę z Turcją w 1566 r., i nie udały się jego zabiegi w 1575 r. o uzyskanie korony polskiej. W kwestiach religijnych ogłosił swą neutralność, co sprzyjało rozwojowi protestantyzmu, a z drugiej strony umożliwiło rozwinięcie przez jezuitów szerokiej kontrreformacji, zwłaszcza w Kolonii, Austrii i Bawarii, ostoi katolicyzmu w Rzeszy.
Po Maksymilianie II koronę przejął Rudolf II (1576-1612). Cesarz, jako wychowanek jezuitów, którzy też byli jego doradcami, był zwolennikiem kontrreformacji i doprowadził do rozszerzenia wpływów katolicyzmu w Bawarii i Austrii. Natomiast w Czechach i na Węgrzech utrwalił się protestantyzm. Rudolf II przebywał głównie w zamku królewskim na Hradczanach w Pradze, gdzie otaczał się alchemikami i astronomami. W ostatnich latach XVI w. na dworze królewskim pracował astronom duński Tycho de Brache, autor dokładnych charakterystyk planet, wykonanych w oparciu o ich wieloletnie obserwacje.

Polska i Litwa.  Po śmierci króla Jana Olbrachta, tron po nim przejął jego młodszy brat, Aleksander Jagiellończyk (1501-1506). Władał on już od 9 lat Wielkim Księstwem Litewskim, co równoznaczne było z zerwaniem unii personalnej pomiędzy Litwą i Koroną. Przejmując koronę polska podpisał dwa akty ustrojowe, przygotowane przez możnowładców małopolskich: o zrzeczeniu się swych praw dziedzicznych do Litwy i przyznaniu władzy w kraju senatowi. Było to równoznaczne z poddaniem króla kontroli magnatów. Sobiepańskiej władzy magnaterii przeciwdziałała jednakże szlachta, uchwalając na Sejmie w Piotrkowie w 1504 r. ustawy, zabraniające łączenia wysokich urzędów w jednym ręku i ograniczające rozdawnictwo dóbr królewskich. Sejm ten ustalił też organizację i kompetencje najwyższych urzędów państwowych.
Zaś w 1505 r. kolejny sejm w Radomiu uchwalił konstytucję praw “Nihil novi”, według której król praktycznie nie mógł nic nowego postanowić bez zgody izby poselskiej i senatu. Wiele kłopotów sprawiały także Aleksandrowi Prusy Zakonne, lenna Mołdawia, a zwłaszcza Tatarzy krymscy, którzy kilkakrotnie najeżdżali Litwę. W 1506 r. doszli oni aż pod Lidę, gdzie pod Kleckiem zostali rozbici przez Litwinów. 
Aleksander Jagiellończyk zmarł w Wilnie, tam też został pochowany. Wielkim księciem litewskim, a następnie królem polskim obrany został wtedy jego brat Zygmunt. Pierwsze lata panowania Zygmunta I Starego (1506-1548) zdominowały wojny na wschodnich kresach Wielkiego Księstwa Litewskiego, które z przerwami toczyły się do 1537 r. Car Wasyl III, syn Iwana Srogiego, kontynuując dzieło ojca, jednoczył pod swym moskiewskim berłem wszystkie księstwa ruskie i sięgał też po wschodnie ziemie Litwy, zamieszkałe w zwartej masie przez Rusinów. W 1507 r. wojska moskiewskie próbowały zdobyć Smoleńsk, obległy też Orszę, oswobodzone wkrótce przez armię koronną. Do rozstrzygających walk jednak wtedy nie doszło, wobec zajęcia w 1509 r. Pokucia, oblężenia Kamieńca Podolskiego i zagrożenia Lwowa przez Księstwo Mołdawskie. W odwecie wojska hetmana Mikołaja Kamienieckiego weszły w głąb Mołdawii, wymuszając zawarcie pokoju w styczniu 1510 r. Spór o Pokucie rozstrzygnięty został przy mediacji węgierskiej na korzyść Polski, przy czym Węgry przyjęły też lenne zwierzchnictwo nad Mołdawią. 
Z kolei z początku 1512 r. południowe kresy Korony najechane zostały przez Tatarów krymskich, którzy dotarli aż pod Lwów. W bitwie 28 kwietnia pod Wiśniowcem zostali jednak rozgromieni przez siły polsko-litewskie. Zawarte zostało wówczas przymierze polsko-tatarskie, w którym chan Mengli Girej zobowiązał się do pomocy królowi Zygmuntowi I w wojnie przeciwko Moskwie. Wasyl III wznowił bowiem działania wojenne, atakując Smoleńsk, który ostatecznie poddał mu się w lipcu 1514 r. Mimo wygranej przez wojska polsko-litewskie 8 września bitwy pod Orszą, Litwini Smoleńsk, wraz z sąsiednimi terenami, utracili.
W 1515 r. we Wiedniu, na kongresie monarchów środkowo-europejskich: cesarza Rzeszy Niemieckiej Maksymiliana oraz królów polskiego Zygmunta I i czesko-węgierskiego Wacława uzgodniono, że w razie wygaśnięcia linii jagiellońskiej na Węgrzech i w Czechach, kraje te przypadną dynastii habsburskiej. W zamian cesarz Maksymilian w imieniu Rzeszy uznał wreszcie pokój toruński, zawarty pół wieku wcześniej. Rzesza miała też zrezygnować z dalszego wspierania antypolskich działań Zakonu Krzyżackiego i Moskwy.
Gdy więc wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Albrecht Hohenzollern związał się przymierzem z Moskwą, Zygmunt I rozpoczął w grudniu 1515 r. wojnę z Prusami Zakonnymi (krzyżackimi), w której wsparły go prawie wszystkie miasta pruskie, a zwłaszcza Gdańsk. Lecz w sierpniu 1516 r. na pomoc Krzyżakom ruszyła wielka wyprawa niemiecka ok. 27 tys. zaciężnego rycerstwa z Rzeszy Niemieckiej, zajęła Wałcz, Starogard i Tczew, ale nie zdołała przekroczyć Dolnej Wisły i zdobyć Gdańska. Po kilku porażkach wycofała się, a Zygmunt I zawarł z Prusami Zakonnymi 4-letni rozejm. 
Latem 1519 r Tatarzy krymscy znów przekroczyli granice Rzeczypospolitej, najechali Wołyń i województwa ruskie i lubelskie. Równocześnie wojska moskiewskie, wtargnęły na Litwę, dochodząc do Wilna. Zygmunt okupił się chanowi krymskiemu Mahmetowi Girejowi i zawarł z nim przymierze przeciwko Moskwie. Jej wojska musiały się wycofać z Litwy dla własnej obrony przed najazdem Tatarów krymskich.
W międzyczasie krzyżackie Prusy Zakonne przekształciły się w księstwo świeckie (Prusy Książęce), a Wielki Mistrz Zakonu został dziedzicznym księciem i złożył 10 kwietnia 1525 r. hołd lenny Zygmuntowi I na Rynku Głównym w Krakowie. Zakończył on wielowiekowy konflikt polsko-krzyżacki. W 1529 r. została też wcielona do Korony dzielnica Mazowsze, po bezpotomnym wymarciu ostatnich Piastów mazowieckich.
.Natomiast Królestwo Polskie prawie całkowicie utraciło swe niemałe dotąd wpływy w środkowej Europie, w basenie Dunaju. Główne zmiany nastąpiły za sprawą Turcji Sulejmana Wspaniałego, która po zdobyciu Belgradu w 1521 r. i zwycięstwie pod Mohaczem w 1526 r., opanowała prawie całe Węgry i zwasalizowała Siedmiogród, Mołdawię oraz Wołoszczyznę. Natomiast pozostała część Węgier, Czechy i Śląsk dostały się pod panowanie Habsburgów, zgodnie zresztą z umową wiedeńską, wobec śmierci króla węgiersko-czeskiego Wacława Jagiellończyka w 1516 r i Ludwika Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem. 
Mimo nacisków Habsburgów i nalegań kolejnych papieży rzymskich, Polska nie podjęła jednakże wówczas wojny z Turcją. Doszło jedynie w 1530 r. do napaści mołdawskiego hospodara Stefana, który zajął dzielnicę Pokucie. Po początkowych klęskach wojska koronne hetmana Jana Tarnowskiego odniosły, mimo przewagi przeciwnika, świetne zwycięstwo pod Obertynem 22 sierpnia 1531 r. Kolejny mołdawski hospodar musiał po kilku latach zrzec się swych pretensji do Pokucia, został też zdetronizowany przez sułtana, a Księstwo Mołdawskie zostało w pełni uzależnione od Turcji.
W latach 1534-37 doszło do wznowienia wojny z Moskwą. Rozpoczęła się od próby odbicia Smoleńska przez Litwinów. W odwecie wpierw Tatarzy najechali na Wołyń, a następnie wojska moskiewskie weszły w głąb Litwy. Działania wojenne prowadzone były głównie siłami litewskimi, pod koniec we współdziałaniu z Tatarami krymskimi, przy niewielkim tylko wsparciu wojsk koronnych. Wojna ta nie przyniosła żadnych zmian terytorialnych, ani innych korzyści dla walczących stron i zakończyła się 5-letnim rozejmem. 
 Zygmunt I Stary opierał się w swych rządach na Senacie, mianując senatorami oddanych sobie magnatów i biskupów. Sejm, którego posłowie wybierani byli co dwa lata przez anonimowe masy szlachty na sejmikach, traktował drugorzędnie. W sytuacjach, gdy niezbędna była zgoda sejmów na zaciąg i podatki wojenne, zmuszony był wszakże do rozszerzania ich przywilejów kosztem magnaterii i innych stanów. Jedną z najważniejszych zmian, zadekretowanych przez Zygmunta I było wprowadzenie zasady ustrojowej, że po zgonie króla (Zygmunta Augusta), następca na tron wybierany będzie przez sejm elekcyjny, w którym udział może wziąć cała szlachta.
Zygmunt I miał dwie żony. Druga żona, księżniczka włoska Bona Sforza, młodsza o 27 lat, miała duże wpływy na rządy króla Zygmunta I. Wykupywała liczne domeny królewskie, jakie z powodzeniem administrowała, przysparzając znaczne dochody skarbcowi królewskiemu. Jej staraniem wybudowano wiele zamków, kościołów, szpitali, szkół, przeprowadzano komasację i meliorację ziem, zakładano miasteczka. Przyczyniła się również do szerzenia wpływów włoskich, tyczących kuchni, muzyki, tańców, poezji i obyczajów. 
Bona, działając publicznie, zadbała też o utworzenie stronnictwa dworskiego, po przez które podporządkowała sobie część magnatów. Tymczasem wroga jej opozycja szlachecka domagała się tzw. egzekucji praw, czyli zwrotu dóbr królewskich, rozdanych magnatom. Na tym tle w 1537 r. pod Lwowem miał miejsce pierwszy rokosz, to jest bunt pospolitego ruszenia, zwołanego na wyprawę mołdawską, tzw. “wojna kokosza”. Polegała ona na wybiciu wszystkich kur w okolicy, na skargach na działalność Bony i kłótniach o dalsze przywileje dla szlachty. Faktycznie w 1543 r. konstytucja sejmowa przypisała chłopów do ziemi, zabraniając im opuszczania wsi bez zgody pana. 
Zygmunt I Stary był królem sprawiedliwym, cieszył się dużym autorytetem, był też wielkim mecenasem sztuki, architektury i rzeźby renesansowej. Z jego imieniem związana jest bogata renesansowa Kaplica Zygmuntowska, dobudowana do Katedry Wawelskiej, oraz zawieszony na wieży tej katedry wielki Dzwon Zygmuntowski. Zygmunt Stary umarł w 1548 r. 
Ostatnim królem z dynastii Jagiellonów był Zygmunt II August (1548-72), jedyny syn Zygmunta I Starego. Przebywał od 1528 r. w Wilnie, jako wielki książę Litwy i już w 1530 r. został wybrany przez sejm i koronowany na króla, choć władzę tę sprawował jego ojciec jeszcze 18 lat. Przyczynił się wtedy do rozbudowy Wilna, które stało się ważnym ośrodkiem gospodarczym. Był trzykrotnie żonaty: z Elżbietą, córką króla Austrii, Ferdynanda Habsburga, po jej śmierci z Barbarą Radziwiłłówną, córką hetmana litewskiego a wdową po wojewodzie nowogrodzkim, następnie z księżniczką Katarzyną Austriacką, młodszą siostrą swej pierwszej żony. Królowa Bona, skłócona z dworem królewskim i synem, miedzy innymi z powodu wszystkich jego trzech żon, wyjechała w 1556 r. do Bari we Włoszech, skąd pochodziła i tam w następnym roku zmarła.
W 1561 r. do Polski przyłączone zostały, jako lenno, Inflanty, od XIII w. opanowane przez niemiecki Zakon Kawalerów Mieczowych. Zagrożone przez Moskwę i Szwecję poddały się królowi polskiemu. W ten sposób Rzeczpospolita wciągnięta została do pierwszej  “wojny północnej” (1563-70) pomiędzy Szwecją, Danią i Rosją. Dla Szwecji i Danii była to wojna o panowanie nad Bałtykiem, dla Polski i Litwy obrona lennych Inflant, a dla Rosji wojna o zdobycie bałtyckiego okna na świat. 
Zygmunt II August, podobnie jak ojciec, oparł swe rządy na współdziałaniu z senatem i magnaterią. Szukając szerszego wsparcia wśród szlachty, zdecydował się na wprowadzenie reform sądownictwa, gospodarczych, utworzenia stałego wojska, budowy floty morskiej. Skarb państwa zasiliła zwłaszcza tzw. “egzekucja dóbr", tj. zwrot części majątków rozdanych, posprzedawanych lub pozastawianych magnatom, co uchwaliła szlachta na sejmie w Piotrkowie (1562 r.), zwanym później egzekucyjnym. Nie udało mu się jednak zrealizować wszystkich reform, tyczących zwiększenia stanu wojska i podwyższenia podatków. 
Pozytywnie też przebiegła unifikacja państwa. W dniu 28 czerwca 1569 r. w Lublinie zawarta została unia, która połączyła Koronę i Litwę w jedno państwo Rzeczpospolitę Obojga Narodów ze wspólnym królem, sejmem, pieniądzem i polityką zagraniczną. Odrębne pozostały prawa, wojsko, skarb i urzędy. Wołyń, Podlasię i Kijowszczyzna znalazły się w Koronie. Unia Lubelska przyśpieszyła rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny Wielkiego Księstwa Litewskiego, doprowadziła do polonizacji szlachty litewskiej i ruskiej oraz rozszerzyła wpływy kultury polskiej także na Rosję. 
Pierwsza wojna północna zakończyła się pokojem w Szczecinie, w którym zawarto trzyletni rozejm polsko-moskiewski i dokonano podziału państwa inflanckiego Zakonu Kawalerów Mieczowych pomiędzy Szwecję, Danię, Rosję i Rzeczpospolitę. Polsce i Litwie przypadły Kurlandia i znaczna część Inflant. 
Po śmierci ojca Zygmunt August przeniósł się z Wilna do Krakowa, gdzie sprawował rządy króla na zamku wawelskim. Lecz często wyjeżdżał na Litwę na polowania, zaś w 1559 r. wrócił do Wilna na stałe. Zamek wileński został wtedy znacznie rozbudowany. Król utrzymywał na swym dworze liczną rzeszę artystów i rzemieślników, ludzi nauki i pióra oraz medyków.  
Zygmunt II August zmarł bezpotomnie 7 lipca 1572 r. w Knyszynie, jako ostatni polski monarcha z dynastii jagiellońskiej. Władza monarsza przeszła na jedną z jego czterech sióstr, niezamężną Annę Jagiellonkę. Ściślej, kolejnym królem I Rzeczypospolitej miał zostać jej przyszły małżonek. Po długim bezkrólewiu, sejm elekcyjny, zebrany 5 kwietnia 1573 r. we wsi Kamień pod Warszawą, wybrał 18 maja na króla, głównie dzięki poparciu nuncjusza papieskiego, Henryka Walezego (1574), syna Henryka II, francuskiego księcia z dynastii Walezjuszów. Uroczystość koronacyjna odbyła się w katedrze wawelskiej 21 lutego 1575 r., ślub elekta z królową Anną Jagiellonką miał nastąpić później.
Obawiając się ewentualnego wprowadzenia rządów absolutystycznych na wzór francuski, szlachta przygotowała zestaw norm ustrojowych, tzw. Pakta konwenta i Artykuły henrykowskie, które król musiał zaprzysiąc podczas koronacji. Pakta konwenta zawierały liczne zobowiązania Francji wobec Polski oraz potwierdzenie praw i przywilejów szlacheckich. Zaś Artykuły henrykowskie ograniczały władzę króla na rzecz sejmu; żądały tolerancji religijnej wobec innowierców (konfederacja warszawska z 28 stycznia 1573 r.), poza tym przydano królowi tzw. Radę Rezydentów (16 senatorów), jako organ doradczy i kontrolny zarazem. Jednakże po czterech miesiącach panowania, wypełnionych hulankami i grą w karty Henryk III Walezy uciekł do Francji, potajemnie, w nocy, w towarzystwie kilku Francuzów. Ucieczka ta spowodowana była śmiercią jego brata, króla Francji Karola IX. Henryk wolał być jego następcą we Francji, niż panować w Rzeczypospolitej. 
Dopiero 5 października 1575 r. odbył się w Warszawie sejm konwokacyjny. Ustalono na nim termin sejmu elekcyjnego na 12 grudnia, na nim wybrano na króla, znów dzięki naciskowi nuncjusza papieskiego, Maksymiliana II Habsburga, cesarza niemieckiego. Lecz jego nominacja utrzymała się tylko trzy dni, gdyż masy szlacheckie nie uznając wyboru, zażądały “Piasta” i wybrały na królowę siostrę Zygmunta II Augusta, Annę Jagiellonkę (1576-1596). Przydano jej na małżonka księcia Siedmiogrodu Stefana Batorego (1577-1586), który potem sprawował władzę monarszą. 
Przeciwko Batoremu opowiedziały się, uznając nadal Maksymiliana II, Gdańsk i lenne Prusy Królewskie. Król, mimo oporu szlachty na sejmie w Toruniu, zdecydował się na wojnę. Wojsko królewskie odniosło zwycięstwa w kilku starciach na przedpolach Gdańska, lecz nie potrafiło zdobyć miasta, wspieranego przez zaciężne oddziały niemieckie i duńskie. Dopiero w obliczu zagrożenia głodem, Gdańsk uznał zwierzchnictwo Stefana Batorego, zresztą za cenę utrzymanie dotychczasowych przywilejów handlowych miasta.
Już w pierwszych latach swego panowania, Batory zreorganizował wojsko (piechota wybraniecka wyposażona w rusznice) oraz sądownictwo, stworzył Akademię w Wilnie. Mimo, że popierał katolicyzm, to przestrzegał tolerancję religijną, m.in. ustanowił sąd porządkowy w Krakowie i nadzór policyjny dla zwalczania wszelkich gwałtów i tumultów na tle religijnym. Dążąc do wzmocnienia władzy królewskiej zwalczał też warcholstwo i anarchię wśród szlachty. Przykładem surowego postępowania króla było ścięcie magnata Samuela Zborowskiego za zabicie kasztelana królewskiego. 
W roku 1575, gdy skończył się rozejm po pierwszej wojnie północnej, car Iwan IV Groźny rozpoczął inwazję na szwedzkie i polskie Inflanty, zajmując wiele grodów i zamków, bronionych przez nieliczne oddziały polskie i szwedzkie. Przy czym Szwedzi również pretendowali do zajęcia całych Inflant. Bezpośrednio po rozwiązaniu problemów Gdańska i Prus, król Stefan odnowił więc układy pokojowe z Turcją oraz traktaty z Tatarami, przyznające im coroczne trybuty. W ten sposób zabezpieczył również pokój na południowo-wschodnich granicach Rzeczypospolitej, przy czym równocześnie prowadził szerokie przygotowania do wojny z Moskwą. 
Angażując się w wojnę o Inflanty, Batory przeprowadził w latach 1579-81 trzy kampanie wojenne przeciwko Rosji, do których zmobilizował ok. 48 tys. żołnierzy wraz z silną artylerią oblężniczą. W dwu pierwszych kampaniach zajęte zostały miasta-twierdze Połock i Wielkie Łuki. W trzeciej wyprawie wojska polskie przez wiele miesięcy bezskutecznie oblegały twierdzę Psków. Jednakże na skutek wyczerpania i odcięcia wojsk moskiewskich w Inflantach, car Iwan IV zaproponował zawarcie pokoju. Wojna zakończyła się w 1582 r. dziesięcioletnim rozejmem w Jamie Zapolskim, w wyniku którego Rzeczpospolita odzyskała Inflanty i Połock, natomiast plany Iwana IV uzyskania przez Rosję dostępu do Bałtyku legły w gruzach na prawie 200 lat.
Przez cały okres panowania Batorego, kuria watykańska zabiegała o zorganizowanie ligi antytureckiej, której głównymi uczestnikami miały być Austria, Hiszpania, Wenecja i Polska. Batory, jako katolik i Węgier, pragnął gorąco pokonania niewiernej osmańskiej Turcji i całkowitego wyzwolenia Węgier, a także podporządkowania sobie Mołdawii i Wołoszczyzny. Ale przystąpienie do krucjaty przeciwtureckiej uzależniał od wcześniejszego zabezpieczenia się od Rosji i znacznych subsydiów z Watykanu. Jednak śmierć Iwana Groźnego w 1585, a papieża Grzegorza XIII w 1586 r. zmieniły sytuację polityczną w Europie, a plany utworzenia ligi za życia Batorego nie doczekały się realizacji.
Na dworze Batorego panowały surowe obyczaje i wojskowa dyscyplina, a znaczną część wojskowych i urzędników dworskich stanowili Węgrzy. Wpływy węgierskie rozprzestrzeniały się w całej Rzeczypospolitej, dotyczyły ubiorów wschodnich jak kontusze i czapki, uzbrojenia, picia tokaju i in. Doradcą króla i jego prawą ręką w rządach był kanclerz Jan Zamoyski. Przyczynił się on do wszystkich politycznych i gospodarczych sukcesów króla, a także wojskowych, jako wielki hetman koronny. Równocześnie, w czasie swego urzędowania, stał się jednym z najbogatszych magnatów w Europie, założyciel i właściciel Zamościa, twórca Akademii Zamojskiej, wielki mecenas sztuki. 
Stefan Batory zmarł 12 grudnia 1586 r. Po wielomiesięcznym bezkrólewiu sejm zebrany 30 czerwca 1587 r. rozbił się na dwa obozy. Część szlachty opowiedziała się, by królem polskim został 22-letni Zygmunt Waza, następca tronu w Szwecji i siostrzeniec Anny Jagiellonki. Drugi obóz obrał królem arcyksięcia Maksymiliana z austriackiej dynastii Habsburgów. Ta podwójna elekcja stała się przyczyną wojny domowej. Hetman Jan Zamoyski stanął po stronie króla Zygmunta, wpierw obronił Kraków przed wojskami Habsburga, a po koronacji Wazy ruszył za nimi, gromiąc je pod Byczyną na Śląsku cesarskim i samego arcyksięcia biorąc do niewoli. Zwolnił go dopiero po rezygnacji przez niego z  wszelkich praw do tronu polskiego.
Pierwsze kilkanaście lat rządów Zygmunta III Wazy (1587-1632) wypełniły starania o dziedzictwo korony szwedzkiej; kontrreformacja religijna, gdyż był on ortodoksyjnie katolicki; król otoczył się doradcami szwedzkimi i niemieckimi; w 1595 r. ożenił się z arcyksiężniczką Anną z Habsburgów. W 1596 r., po pożarze na zamku wawelskim, przeniósł rezydencję królewską do Warszawy. W tymże roku zawarta została w Brześciu unia pomiędzy Kościołami katolickim i prawosławnym, który podporządkowany został papieżowi. Powstał w ten sposób greckokatolicki kościół unicki. Zamiast zjednoczenia obu Kościołów unia spowodowała, w perspektywie czasu, dodatkowe podziały i waśnie między katolikami, unitami i prawosławiem.
Zygmunt III nie interesował się natomiast problemami, związanymi z południowo-wschodnimi granicami Rzeczypospolitej. Pozostawił je w gestii kanclerza Jana Zamoyskiego, który w 1595 r. zajął zbrojnie Mołdawię, jako polskie lenno. Wojskowa interwencja Turcji została odparta pod Cecorą przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego i zależność Hospodarstwa Mołdawii od Rzeczypospolitej utrzymała się jeszcze do 1620 r. 
Wiek XVI był złotym wiekiem dziejów Polski. Kraj był rozległy i zasobny. W połowie wieku liczył 990 tys. km2 powierzchni i ok. 11 milionów mieszkańców. Był głównym dostawcą drewna, zboża, bydła rzeźnego i wielu innych produktów rolnych do zachodniej Europy. Transport towarów odbywał się Wisłą, eksportowane były przez Gdańsk, a dostarczały je rozrastające się folwarki pańszczyźniane. Rozwijało się także rzemiosło i handel, wzrastała ilość i wielkość miast. 
Rozwój gospodarczy sprzyjał rozwojowi kultury, wspartej przez renesansowy humanizm i reformację. Polacy osiągnęli w nauce i sztuce poziom europejski. Działali wtedy: astronom Mikołaj Kopernik (1473-1543), twórca heliocentrycznej teorii budowy świata; poeci Mikołaj Rej (1505-69), który pierwszy porzucił łacinę na rzecz języka polskiego, Jan Kochanowski (1530-84), Łukasz Górnicki, Jan Dantyszek oraz pisarze polityczni Andrzej Frycz-Modrzewski i kaznodzieja jezuicki Piotr Skarga. Swoje miejsce w historii znalazł również Stańczyk, nadworny błazen króla Zygmunta I Starego. W budownictwie rozwinął się polski styl renesansowy. Jego najlepsze osiągnięcia to Kaplica Zygmuntowska i krużganki arkadowe wokół dziedzińca na Wawelu oraz attyki na mieszczańskich kamieniczkach w Kazimierzu Dolnym, Krakowie, Zamościu i wielu innych miastach.
Na arenie międzynarodowej Rzeczpospolita miała silną pozycję. Gdy w innych krajach europejskich rozwijał się absolutyzm, w Polsce tworzył się ustrój demokracji szlacheckiej. Panująca szlachta utożsamiała się z narodem, a pojęcie “Rzeczpospolita” oznaczało monarchię parlamentarną szlacheckiej wspólnoty. Szlachta obejmowała 8-10 procent ludności, rządziła i wraz z duchowieństwem żyła i bogaciła się kosztem stanu mieszczańskiego i chłopstwa, pozbawionych jakichkolwiek praw politycznych i ekonomicznych.
Mieszczaństwo było bardzo zróżnicowane pod względem zamożności. Dużą rolę w miastach odgrywali Żydzi, którzy w XIV w. napłynęli z zachodniej Europy, gdzie występowały prześladowania antysemickie. Za Kazimierza Wielkiego uzyskali oni poważne przywileje osadnicze. Natomiast sytuacja kmieci, stosunkowo dobra na początku stulecia, pogarszała się stopniowo, wskutek zwiększania obciążeń pańszczyźnianych. 
Za panowania Zygmunta I Starego dotarły do Rzeczypospolitej reformatorskie nauki Lutra i Kalwina z zachodniej Europy. Luteranizm przyjęty został we Wrocławiu i Gdańsku, a kalwinizm stał się od połowy XVI w. popularny wśród szlachty w Małopolsce i na Litwie. W 1562 r. z kalwinizmu wyłonił się ruch braci polskich, zwanych też arianami lub trynitarzami. Zaś za Zygmunta II Augusta rozwinęła się kontrreformacja, którą realizowały głównie nowopowstałe zakony jezuitów.

Rosja. W pierwszych dziesięcioleciach XVI w. książę moskiewski Wasyl III (1505-33), kontynuując, po swym ojcu Iwanie III Srogim, dzieło zespolenia ziem ruskich, wdał się w wojny z Litwą i Koroną (1507-1508 i 1512-1522) i zdobył w 1510 r. Psków, a w 1514 r. Smoleńsk. W 1521 r. przyłączył do swojej domeny Księstwo Riazańskie. Umocnił też swą władzę kosztem bojarów, to jest wielkich feudalnych właścicieli ziemskich na Rusi. Bojarowie nadal jednak sprawowali władzę administracyjną w kraju, ściągali daniny, zasiadali w Dumie Bojarskiej, będącej organem doradczym wielkiego księcia, potem cara. W feudalnych strukturach księstwa najniższą warstwę społeczną stanowiło chłopstwo pańszczyźniane, przypisane do ziemi, będącej własnością bojarów lub księcia.
Za Wasyla III zakończona została rozbudowa Kremla, który otoczony został murem ceglanym ze słynnymi wieżami kremlowskimi. Zaznaczyło się również ożywienie kulturalne, piśmiennictwa, malarstwa, po okresie mongolskich zniszczeń i upadku.
W 1533 r,. gdy zmarł wielki książę Wasyl III, jego prawowity następca, syn Iwan miał 3 lata. Władzę regencyjną sprawowała więc matka Helena Glińska wespół ze specjalnie powołaną radą regencyjną. Gdy zmarła w 1538 r., rządy przejęli bojarzy. Cechowały je tendencje separatystyczne, spiski i walka o wpływy i władzę pomiędzy poszczególnymi rodami bojarskimi. W latach 1534-1537 odbyła się kolejna wojna litewsko-rosyjska, zainicjowana przez Litwinów, którzy chcieli wykorzystać okres niepokojów w Rosji dla odzyskania utraconych wcześniej terytoriów. Nie przyniosła ona efektów żadnej ze stron, a jedynie pogromy i zniszczenia przygranicznych terytoriów. Po długich rokowaniach w Moskwie, zakończona została 5-letnim rozejmem.
Osobiste rządy Iwan IV (1533-84) zaczął sprawować po koronacji na cara w 1547 r. W tymże roku ożenił się z Anastazją Zachariną, z bogatego rodu bojarskiego i miał też miejsce wielki pożar Moskwy. Już na samym początku panowania nowy władca rozprawił się zdecydowanie i krwawo ze swymi bojarskimi rywalami, utwierdzając swą absolutną władzę. Równocześnie w pierwszych dziesięciu latach rządów Iwan IV przeprowadził w państwie szerokie, nowoczesne reformy w administracji, finansach, wojsku (m.in. powołanie najemnych formacji strzelców), sądownictwie (nowy zbiór praw) i w Kościele prawosławnym. Ich głównym celem była likwidacja rozdrobnienia dzielnicowego i centralizacja państwa. W zarządzaniu pomocne były carowi Rada Wybrana, złożona ze szlachty bojarskiej oraz Sobór Ziemski, zwoływany co roku w sprawach nowych ustaw, poboru podatków, wojny i pokoju. Wzrosły znacznie liczebność i znaczenie stanu szlacheckiego.
Lecz głównym osiągnięciem Iwana IV było rozbicie tatarskich chanatów Kazańskiego w 1552 r., Syberyjskiego częściowo w 1555 r., a ostatecznie w 1568 r. i Astrachańskiego w 1556 r., przejęcie ich terytoriów, i szeroka ekspansja Rosji na wschód po góry Ural i na południe po Morze Kaspijskie. Równocześnie w kraju rozwinął się znacznie handel, a stołeczna Moskwa stała się miastem stutysięcznym. W posiadłości cara, to jest na Kremlu, architekci włoscy wybudowali kilka reprezentacyjnych soborów oraz świeckich obiektów w stylu renesansowym. W tym też czasie powstał w Moskwie sobór Wasyla Błogosławionego. 
Nie udało się natomiast Iwanowi IV poszerzyć granic państwa w kierunku zachodnim do Morza Bałtyckiego. W latach 1554-57 przeprowadził pierwszą wojnę ze Szwecją o Finlandię, zakończoną traktatem pokojowym, gwarantującym obu stronom wolny handel, gdyż ten problem otwarcia handlu przez Bałtyk był dla Moskwy najważniejszy. W 1558 r. 40-tys. armia rosyjska ruszyła na podbój przybałtyckich terytoriów Inflant, będących we władaniu niemieckiego Zakonu Kawalerów Mieczowych, wdając się w wojnę ze Szwecją i Danią. Rosjanie zdobyli Narwę i Dorpat, lecz wobec zagrożenia Moskwy przez Tatarów krymskich, wojnę przerwano traktatem rozejmowym.
W 1561 r. Inflanty rozpadły się na dwie części, północna Kurlandia przypadła wielkiemu komturowi G. Kettlerowi, który przeszedł na protestantyzm, zaś pozostała część Inflant stała się świeckim księstwem i oddała się pod panowanie litewskie, a zaraz potem polsko-litewskie. Wojna Rosji z Zakonem przekształciła się w ten sposób w wojnę z Litwą i Polską. Przygotowując się do niej, Iwan Groźny przede wszystkim zawarł traktaty pokojowe ze Szwecja i Danią, poczym w 1563 r. wojska rosyjskie zajęły twierdzę Połock, jako bazę wyjściową. 
Po przejęciu tronu królewskiego w Rzeczypospolitej przez Stefana Batorego, inicjatywa w sprawie Inflant przeszła w ręce polskie. Batory zgromadził ok. 48 tys. wojska polskiego, litewskiego, węgierskiego oraz Kozaków dońskich i przeprowadził w latach 1579-81 trzy kampanie wojenne przeciwko Moskwie. W pierwszej odbił Połock, w drugiej zdobył Wielkie Łuki i Newel, w trzeciej obległ wielką twierdzę Psków. Nie zdobył jej wprawdzie, ale Iwan Groźny, wobec odcięcia jego wojsk w Inflantach i zajęcia Narwy przez Szwedów, zaproponował rozejm. Przy mediacji delegata papieskiego biskupa Possevina zawarty został 10-letni rozejm w styczniu 1582 r. w Jamie Zapolskim. Inflanty i Połock pozostały przy Rzeczypospolitej, Estonię utrzymali Szwedzi wraz z twierdzą Narwa, Moskwa odzyskała tylko Wielkie Łuki i Newel. Ostatecznie Moskwa przegrała więc swą pierwszą, trwającą 24 lat, wojnę o Inflanty, tracąc ponadto miasto Połock.
Również nieustanne niebezpieczeństwo groziło Rosji ze strony Chanatu Krymskiego. Tatarzy krymscy prawie co roku urządzali łupieżcze wyprawy na ziemie rosyjskie, m. in. w 1571 r. złupili i spalili Moskwę, z wyjątkiem Kremla. Mimo to Iwan IV nie zdecydował się na ostateczną rozprawę z Chanatem, gdyż groziło to wojną z Turcją, będącą wówczas u szczytu swej potęgi.
W latach panowania Iwana IV rozpoczęła się szeroka penetracja terenów północnej Azji na wschód od Uralu. Wielką rolę w tej kolonizacji odegrała rodzina kupców rosyjskich Strogonowów, którzy zorganizowali gospodarczą eksploatację soli, futer, minerałów na nowych terenach. Do ich opanowania przyczynił się znacznie oddział kozacki, dowodzony przez Jermaka, liczący tysiąc ludzi, który dotarł do dorzecza rzeki Ob.
Car Iwan IV Groźny był człowiekiem porywczym i gwałtownym, jego szaleństwa tonowała jednak żona Anastazja. Po jej śmierci w 1560 r., ogarnęły go depresja i szaleństwo. Przekonany, że została otruta, mścił się na podejrzanych, każąc ich więzić i mordować. W 1565 r. wprowadził tzw. opryczninę, dzieląc kraj na dwie części. Część lepsza, czyli oprycznina, objęła stare księstwa i stała się jego prywatną własnością. Nie obowiązywały tam dotychczasowe prawa i ustawodawstwo, a tylko doraźne polecenia cara, realizowane przez zaufanych i oddanych mu ludzi, opryczników, którzy bogacili się w wyniku grabieży bojarów, miast i cerkwi. Część gorsza, ziemszczyna, obarczona została wielkim podatkiem 100 tys. rubli i stała się terenem represyjnych wypraw opryczników. Najbardziej ucierpiały Nowogród i Twer, w których wymordowani zostali wszyscy mieszkańcy, ok. 25-40 tys. ludzi. Chaos, wyprawy karne, samosądy, jakie opanowały Rosję, zrujnowały całe połacie kraju. Oprycznina trwała do 1572 r.
Po śmierci Iwana IV Groźnego w 1584 r., rządy przejął jego syn z pierwszego małżeństwa, Fiodor. Iwan IV Groźny miał w ogóle trzech synów: najstarszego Iwana zabił w porywie szału w 1581 r. Drugi Fiodor został carem. Najmłodszy 9-letni Dymitr, z siódmego małżeństwa, w 1591 r. stracił życie, raniąc się niechcąco nożem, w ataku epilepsji podczas chłopięcej zabawy na podwórku pałacu Godunowych w Ugliczu, gdzie po śmierci ojca przebywał. Tak orzekła specjalna komisja, przysłana z Moskwy. Jednakże wg opinii publicznej zabójstwo zostało ukartowane przez księcia Borysa Godunowa, który mógł spodziewać się, że Dymitr po osiągnięciu pełnoletności, przejmie carską władzę.   
Fiodor I (1584-1598) wciąż chorował, był ograniczony umysłowo, nie zajmował się sprawami państwowymi, troszczył się jedynie o swój pałac kremlowski. Faktyczne rządy w Rosji od 1587 r. sprawował jego szwagier i doradca, książę Borys Godunow. Rządził on mądrze i sprawiedliwie. W wojnie ze Szwecją (1590-95) odebrał kilka miast w rejonie Jeziora Ładoga, i skutecznie bronił kraj przed wypadami tatarskimi z Krymu, przeciwko którym zbudowano w południowych rejonach Rosji szereg twierdz, ostrogów i linii obronnych. 
Znaczącym wydarzeniem było uniezależnienie się cerkwi prawosławnej w Rosji od patriarchów w Konstantynopolu, Jerozolimie, Antiochii i Aleksandrii przez utworzenie patriarchatu także w Moskwie, obejmującego swym zasięgiem całą Rosję, również ziemie ruskie Rzeczypospolitej
Car Fiodor I zmarł w 1598 r. Na nim zakończyła się dynastia rodu Rurykowiczów, panującego od 862 r.

Turcja

W XVI w. Turcy kontynuowali swą ekspansję w kierunku Azji, Europy i Afryki. W 1514 r. zajęli Mołdawię, a w latach panowania sułtana Selima II (1512-20) podbili Syrię, Palestynę, Egipt, Erytreę i terytoria arabskie na Bliskim Wschodzie do Oceanu Indyjskiego, Także Algierię w Afryce. Szczególne postępy poczynili za panowania sułtana Sulejmana II Wspaniałego (1520-66) z dynastii osmańskiej. Dobrze wyćwiczone, fanatyczne oddziały pieszych janczarów i konnych spahisów zajęły w 1521 r. Belgrad, będący wówczas w posiadaniu Węgier, i szereg nadgranicznych fortec. Zaś po wznowieniu w 1526 r. działań wojennych na Bałkanach Turcy rozbili wojska węgierskie pod Mohaczem. W bitwie tej zginął król węgierski i czeski Ludwik II Jagiellończyk (1516-1526). Po niej Turcy zajęli prawie całe terytorium Węgier i zagrozili w 1529 r. Wiedniowi, stolicy Austrii. Przed najazdem tureckim obroniła się tylko Chorwacja, która została jednakże mocno zdewastowana przez wojnę, oraz Siedmiogród, w którym utrzymała się władza węgierskiego króla Jana Zapolya.
Korzystając z przewagi swej floty wojennej na Morzu Śródziemnym, Turcy zajęli też wyspę Rodos w 1522 r., wypierając z niej zakon rycerski Joannitów, oraz Sycylię w 1530 r. Zajęli też w 1537 r. Królestwo Neapolu na Półwyspie Apenińskim, w 1534-46 Irak, a później także tereny Gruzji i Azerbejdżanu. W ten sposób Imperium Osmańskie w XVI w. rozszerzyło do prawie 3 mlionów km2 swe terytorium, które zamieszkiwało 14 milionów ludzi. Stolica państwa Stambuł, niedawny Konstantynopol, licząc pół miliona mieszkańców, była jednym z największych miast ówczesnego świata. Kraj rozwijał się również pomyślnie pod względem gospodarczym.
Druga połowa XVI w. nie była już tak pomyślna dla Turcji. Nie udała jej się próba zdobycia w 1564 r. wyspy Malty, na której Jannici wybudowali silne fortyfikacje i zamki warowne. Sześciotysięczny garnizon obrońców przetrwał 4-miesięczne oblężenie i szturmy wielokrotnie większej armii tureckiej, która ostatecznie, po wielkich stratach, wycofała się po nadejściu odsieczy hiszpańskiej. Lecz w 1570 r. Turcy zdobyli jeszcze wyspę Cypr, będąca od 1489 r. w posiadaniu Wenecji, i w 1574 r. Tunezję. Natomiast bezpowrotnie utraciła Turcja swą przewagę na Morzu Śródziemnym, po zniszczeniu jej floty w bitwie morskiej pod Lepanto w Grecji, stoczonej 7 października 1571 r. z flotą Ligi Świętej, grupującej Hiszpanię, Wenecję, Państwo Kościelne i Joannitów maltańskich. W bitwie wzięły udział po stronie Ligi 316 okrętów, obsadzonych przez 32 tys. ludzi, 1800 dział, siły tureckie były niewiele mniejsze. Była to ostatnia bitwa morska z udziałem okrętów wiosłowo-żaglowych.
Niepowodzeniem i utratą Kaukazu zakończyła się też  wojna z Persją, prowadzona w latach 1578-90. Podobnie w wyniku klęski w wojnie z Austrią w latach 1593-1603 Turcja zmuszona została do zapłacenia wysokiego trybutu dla Węgier.

Szyicka Persja

Po rozpadzie imperium Tamerlana, w granicach historycznej Persji funkcjonowało kilka państw, rywalizujących ze sobą. Między innymi przedmiotem wzajemnych sporów i waśni były problemy wiary, różniące islamskie ugrupowania sunnitów i szyitów. W 1500 r. szach Ismail odbudował jedność państwa perskiego i zaprowadził szyityzm jako oficjalną religię państwową. Dał też początek, panującej potem do XVIII w., dynastii Safawidów, z której najznakomitszym przedstawicielem był jego wnuk szach Abbas I Wielki (1587-1629). 
Za panowania Abbasa I odrodziła się w Persji jednolita władza centralna, wspomagana przez silną armię, złożoną z niewolników, nawróconych na islam. Państwo rozwijało się szybko gospodarczo, głównie dzięki produkcji i eksportowi, słynnych w całym świecie, jedwabi i dywanów. Renesans przeżywała również kultura perska, zwłaszcza literatura i malarstwo. W nowej stolicy Isfahanie powstało wówczas wiele pałaców, meczetów, karawanserajów, charakteryzujących się wykładzinami z barwnych, przeważnie błękitnych, płytek ceramicznych, zdobionych wyrafinowanymi arabeskami i malowidłami.

Dynastia Mogołów w Indiach

Przez cały XV w. północną część Indii stanowił Sułtanat Delhijski, a na południu subkontynentu indyjskiego znajdowało się kilka niezależnych państw, rządzonych przez indyjskich maharadżów. Kolejni sułtanowie delhijscy próbowali kilkakrotnie rozszerzyć swe władztwo na obszary południowe, lecz nigdy im się to nie udawało. I odwrotnie, maharadżowie, mimo wzajemnych waśni i konfliktów, jednoczyli się we wrogości do swego północnego sąsiada. Wreszcie nadarzyła się okazja, by się go pozbyć, gdy na terytorium Afganistanu przejął władzę nowy zdobywca Babar, potomek Tamerlana i Czyngis-chana. 
Babar stworzył sprawną, silną armię, złożoną z Turków środkowoazjatyckich, Tadżyków i Afganów, oraz nowocześnie wyposażoną w artylerię i broń palną piechoty. W pierwszym rzędzie próbował rozszerzyć swoje królestwo o Azję Środkową i Persję, to jest o terytoria dawnego imperium swoich bitnych przodków. Gdy mu się to nie udało, chętnie przystał na, propozycję podbicia Sułtanatu Delhijskiego, zgłaszaną przez maharadżów indyjskich. Dokonał tego dzieła w kampanii wojennej 1526-28, po wcześniejszym zajęciu Kandaharu, jako bazy wypadowej na subkontynent indyjski. W bitwie pod Panipatem w 1526 r. Babar pokonał kilkakrotnie większą armię hinduską i opanował cały Sułtanat Delhijski, a Delhi stało się stolicą jego imperium. 
Babar dał początek królewskiej dynastii Wielkich Mogołów, która panowała potem w Indiach przez dwieście lat. Państwo w tym okresie przeżywało swój złoty wiek, zwłaszcza za rządów Akbara (1556-1605), wnuka Babara. Zjednoczył on prawie całe Indie, za wyjątkiem południa Półwyspu. Prowadził politykę tolerancji religijnej (hinduizm, mazdaizm, islam, chrześcijaństwo). Panujący Mogołowie zreorganizowali administrację i system oświaty, wprowadzili nowy pieniądz, stałe podatki i nadzór nad urzędnikami, by zapobiec korupcji. Dbali o rozwój sztuki i literatury, pod wpływem perskim rozwinęło się zwłaszcza malarstwo miniaturowe. Za ich panowania powstało wiele imponujących budowli, głównie sakralnych, o monumentalnej architekturze, łączącej style i ornamentykę budownictwa hinduskiego i muzułmańskiego, a Delhi stało się jednym z najpiękniejszych miast świata.

Europa w XVII w.

Rewolucja naukowa.  Wiek XVII był bardzo płodny w liczne odkrycia naukowe i wynalazki techniczne. Należały do nich, między innymi: mikroskop, barometr, termometr rtęciowy, zegar wahadłowy, pompa parowa, ołówki grafitowe. Galileusz skonstruował pierwszą lunetę do obserwacji astronomicznych oraz określił prawa bezwładności i ruchu wahadła, Johannes Kepler ustalił matematyczne prawa ruchu planet w systemie heliocentrycznym, Robert Boyle prawa ciśnienia gazu, Isaac Newton odkrył prawo powszechnego ciążenia (grawitacji) i sformułował trzy prawa dynamiki, Gottfried W. Leibnitz stworzył rachunek różniczkowy, Blaise Pascal wynalazł barometr i określił podstawy rachunku prawdopodobieństwa, William Harvey opisał zasady krążenia krwi w organizmach żyjących, Evangelista Torricelli odkrył próżnię i obliczył ciężar powietrza, Huygens opracował teorię falową światła.
Wszystkie te odkrycia, wynalazki i nowe teorie naukowe stały się podwaliną nowoczesnej nauki, opierającej się na systematycznych badaniach zjawisk przyrody i stworzyły potencjalną możliwość przyśpieszenia wszechstronnego rozwoju społeczeństw i ich bytu materialnego. Rozwinęły się zwłaszcza takie działy nauki jak: matematyka, fizyka, chemia, astronomia, medycyna, biologia, geografia. 
Nauki filozoficzne wzbogaciły się o nowe teorie społeczne: empiryzm - źródłem wiedzy powinno być doświadczenie; racjonalizm - rozum ludzki jest narzędziem poznania i miary wszechrzeczy; jansenizm - obok rozumu w procesie poznania uczestniczy uczucie i wiara. Głównymi przedstawicielami dominujących systemów racjonalistycznych byli: działający w Holandii Baruch Spinoza, który głosił prawa do swobody myślenia i pełnej tolerancji oraz francuski filozof i matematyk Kartezjusz (Rene Descartes), twórca mechanistycznej koncepcji świata, odkrywca praw odbicia i załamania światła oraz zachowania pędu, autor powiedzenia “Myślę, więc jestem".
W XVII w. dokonały się również szerokie przeobrażenia w kulturze i sztuce. W miejsce epoki Renesansu nastała epoka Baroku, który narodził się we Włoszech, a potem rozprzestrzenił w całej Europie i Ameryce. W literaturze barok przejawiał się w rozbudowanej, kwiecistej stylistyce. Jej największymi reprezentantami byli Pierre Corneille, komediopisarz Molier, bajkopisarz J. de la Fontaine, Jan Racine.  Bardzo rozwinęła się muzyka, zwłaszcza organowa, instrumentalna i wokalna. Głównymi jej twórcami byli: Viwaldi, Jan Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart, Józef Haydn.
W architekturze barok cechował się monumentalizmem, przepychem i bogactwem zdobnictwa, co było odzwierciedleniem nienaruszonej potęgi Kościoła katolickiego oraz bogactwa i pomyślności dworów panujących i możnowładców. Ważnym elementami architektury stały się także schody zewnętrzne, tarasy i ogrody. Rozwój stylu barokowego trwał do połowy XVIII w. 
Swój złoty wiek przeżywało również malarstwo olejne. Cechowało je bogactwo i wyczucie barwy, realizm w przedstawianiu postaci ludzkich i przedmiotów, operowanie światłocieniem, duży udział tematyki religijnej. Szczególnie rozkwitło malarstwo portretowe. Malarze epoki baroku to Diego Velasquez, Van Dyck, Peter Rubens, Rembrandt, El Greco.

Kontrreformacja. Po soborze trydenckim (1545-63) kolejni papieże, kierując się jego wskazaniami, zreformowali i uporządkowali zarządzanie rzymskim państwem kościelnym. Stało się ono bardziej nowoczesne, scentralizowane i zorganizowane w sposób hierarchiczny, odbudowany też został prestiż i majestat Kościoła. Głową państwa był papież, ale jego zarządzaniem zajmował się premier, wyznaczany przez papieża wśród kardynałów. Jemu z kolei podlegały urzędy, zwane kongregacjami, które kierowały poszczególnymi działami gospodarki, finansami, policją itd.
W sprawach wiary dominowały jednakże nadal sztywne zasady kontrreformacji, zwalczającej tendencje i przekonania niezgodne z dogmatami wiary katolickiej. Na przykład w 1600 r. filozof Giordano Bruno, za swą krytykę scholastyki kościelnej, został przez sąd Inkwizycji skazany na śmierć na stosie. Podobnie astronom, fizyk i filozof włoski Galileusz (1564-1642), twórca pierwszej lunety do obserwacji nieba, za uznawanie i propagowanie teorii heliocentrycznej Kopernika, został w 1633 r., pod groźbą tortur, zmuszony przez Inkwizycję do odwołania swych poglądów i skazany dożywotnie na odosobnienie oraz odmawianie 7 psalmów pokutnych na tydzień przez 3 lata.
Kontrreformacja wywarła przemożny wpływ na konflikty religijne oraz wojny o władzę, prowadzone między dynastiami i monarchami a stanami w Europie w XVI i XVII wiekach. W szczególności dotyczyło to wojen hugenockich we Francji (1562-98), wojny o wyzwolenie Niderlandów (Holandii) spod władzy Habsburgów hiszpańskich (1609-48), wojny trzydziestoletniej (1618-48), wojny domowej i rewolucji w Anglii (1640-60). W tych konfliktach kontrreformacja zwykle popierała monarchów absolutnych przeciwko powstającym republikom i stanom, rządzonym przez parlamenty. 

Francja.  Edykt Nantejski wydany w 1598 r. przez króla Francji Henryka IV przyznawał protestantom prawo praktykowania wiary, budowy własnych kościołów, posiadania zamków itp. Nie obowiązywał jednak w kilku miastach, a w Paryżu tylko w dzielnicy Charenton. Edykt był więc kompromisem, który nie zadawalał w pełni ani protestantów, ani katolików. Pozwolił jednakże na kilkanaście lat wewnętrznego pokoju
Henryk IV okazał się znakomitym władcą. W ciągu kilku lat doprowadził budżet państwa do równowagi. W czasie jego panowania usprawniono znacznie transport w kraju przez budowę mostów, dróg i kanałów; zakładano liczne manufaktury królewskie, produkujące sukno i inne towary na potrzeby ludności i na eksport. 
 Odbudowane zostało zwłaszcza rolnictwo (szerokie melioracje), zrujnowane dziesięcioleciami wojen religijnych i kilkoma latami bardzo mroźnych zim. Rozpowszechniona została uprawa kalafiorów, czosnku i ryżu oraz hodowla drobiu. Znane jest powiedzenie-program Henryka IV: “Chcę, żeby każdy wieśniak mego królestwa mógł w niedzielę włożyć kurę do garnka”. 
Król wyparł Hiszpanów z północnych terenów Francji i umocnił centralną, absolutystyczną władzę w kraju, ograniczając secesyjne ambicje lokalnych książąt. W pierwszym dziesięcioleciu XVII w. Francuzi rozpoczęli kolonizację Kanady, gdzie założyli miasto Quebec u ujścia rzeki Św. Wawrzyńca, rozpoczynając swój pochód w głąb Nowej Francji, jak nazwali terytoria na północ od Wielkich Jezior. W 1604 r. złożyli także swą pierwszą kolonię w Ameryce Południowej, Gujanę. 
Henryk IV Burbon zginął w 1610 r., zasztyletowany przez fanatyka katolickiego Ravaillaca. Tron po nim przypadł jego synowi, Ludwikowi XIII (1610-43). W chwili śmierci ojca miał on tylko 9 lat, więc do czasu jego pełnoletności realne rządy regencyjne sprawowała jego matka Maria Medycejska, druga żona Henryka IV. Od 1616 r. jej doradcą był książę, kardynał Armand Jean Richelieu, który potem, od 1624 r., jako premier Rady Królewskiej, faktycznie rządził krajem przez 18 lat. Także po uzyskaniu pełnoletności Ludwik XIII zawierzył w pełni kardynałowi i utrzymał jego rządy. 
Kardynał premier zdecydowanie zwalczał opozycję królewską, zwłaszcza arystokratyczną, budując konsekwentnie silną władzę absolutystyczną we Francji. Zreorganizował urzędy centralne, uporządkował budżet państwa, dbał o rozwój manufaktur, popierał rozwój handlu (powstało dziesięć kompanii handlowych), wprowadził stałą armię zawodową, rozbudował morską flotę wojenną. Równocześnie wzrastające podatki powodowały pauperyzacje najuboższej ludności. Jej bunty i powstania były krwawo tłumione przez wojsko.
Richelieu wystąpił też przeciwko hugenotom, którzy w oparciu o edykt nantejski rozbudowali swe struktury wojskowe i posiadali garnizony wojskowe w ok. 200 zamkach. Największy ich garnizon znajdował się w porcie atlantyckim La Rochelle, stanowiącym główny ośrodek polityczny i wojskowy hugenotów we Francji. Gdy miasto w 1627 r. zawarło sojusz z Anglią przeciwko Richelieu, zarządził on jego oblężenie. Po 15-miesięcznej blokadzie na lądzie i morzu (wojsko królewskie zbudowało groblę w zatoce portowej), miasto skapitulowało. Skapitulowało także całe stronnictwo hugenockie i w czerwcu 1629 zawarty został tzw. “pokój łaski”, w którym utrzymane zostały swobody praktyk religijnych hugenotów, ale pozbawieni oni zostali prawa posiadania własnego wojska, zamków i twierdz.
W polityce zagranicznej Ludwik XIII i kardynał Richelieu rywalizowali z Habsburgami o dominację w Europie. Nie zawahali się w tym celu przed włączeniem się do domowej wojny religijnej, toczonej w latach 1618-48 w Rzeszy Niemieckiej, przy czym katolicka Francja wsparła w tej wojnie protestantów, wypowiadając w 1635 r. wojnę Belgii, rządzonej przez katolickich Habsburgów hiszpańskich. Działania wojsk francuskich przyczyniły się walnie do zwycięstw niemieckiej Unii Protestanckiej. 
Natomiast w swej ekspansji kolonialnej Francuzi umocnili swą kolonię w Quebec w Ameryce i opanowali w 1638 r. Senegal na zachodnim wybrzeżu Afryki. Richelieu był też wybitnym mecenasem sztuki, założył Akademię Francuską, wspierał zwłaszcza literaturę i teatr. Zmarł on w 1642 r., zaś król w roku następnym.
Następcą Ludwika XIII został jego syn, Ludwik XIV (1643-1715).Gdy zmarł ojciec, miał on tylko 4 lata, więc do czasu pełnoletności monarchy rządy regencyjne sprawowali jego matka Anna Austriaczka, będąca siostrą króla hiszpańskiego Filipa IV Habsburga, i jej doradca, Włoch, kardynał Giulio Mazarini, który kontynuował politykę umacniania władzy centralnej. Jego zatargi z parlamentem, i wielkie podatki obciążające ludność, spowodowały w 1648 r. bunt mieszczan Paryża, tak zwaną Frondę Paryską. Skierowana ona była bezpośrednio zwłaszcza wobec Mazariniego, którego obwiniano za nieudolne rządy. Trwała dwa lata.
Równocześnie skończyła się wielka, paneuropejska wojna 30-letnia, w której Francja wzięła udział przez kilkanaście ostatnich lat. Zawarty w 1648 r. pokój westfalski zmienił oblicze Europy na dziesiątki lat. Francja stała się największą potęgą europejską i otrzymała prowincję Alzację oraz miasta Metz i Verdun. Jednakże zwycięstwo to nie zmieniło warunków życia ludności i nie wpłynęło na rywalizację o władzę między szlachtą, książętami, parlamentarzystami i monarchią. W 1651 r Fronda wybuchła na nowo, objęła prócz Paryża także kilka prowincji i stłumiona została przy użyciu wojska dopiero po czterech latach walk.
W 1660 r. Ludwik XIV poślubił Marię Teresę, córkę króla Hiszpanii Filipa IV, co miało przyczynić się do pokojowych stosunków między obu, dotąd zwaśnionymi państwami. Samodzielne rządy we Francji Ludwik XIV przejął dopiero po śmierci Mazariniego w 1661 r., w wieku 23 lat. Przygotował się do nich starannie i już w pierwszym roku swego panowania wydał 17 edyktów, zapoczątkowując szerokie i wszechstronne reformy we Francji. Obejmowały one finanse, gospodarkę, nowy podział administracyjny kraju, prawodawstwo (Kodeks Ludwika), wojsko, porządki publiczne, podatki, cła itd. Wszystkie miały na celu umocnienie potęgi i roli państwa oraz centralnej władzy królewskiej. Ludwik XIV chciał sam rządzić i decydować o wszystkim, co się działo w królestwie. Znane jest jego powiedzenie “państwo to ja!”. Swój kult władzy budował także na wystawności i bogactwie dworu królewskiego oraz na organizowaniu licznych festynów, widowisk i przedstawień teatralnych, sławiących monarchę i jego czyny. 
Król otaczał się kompetentnymi i zdolnymi urzędnikami. Byli takimi minister finansów J.B.Colbert (1661-83), który dbając o rozwój handlu i manufaktur, znacznie powiększył skarb królewski oraz komisarz fortyfikacji S. Vauban, który zbudował rozległy system twierdz i fortyfikacji wzdłuż wschodnich i północnych granic. Rozpoczęto budowę szlaków rzecznych i kanałów, m.in. łączącego Loarę z Saoną. Pod nadzorem i dzięki subwencjom państwa powstały liczne odlewnie, stalownie, wytwórnie płótna, tkalnie, manufaktury mydła, koronek, szkła i kryształów. 
Colbert zreorganizował również wojsko, demokratyzując jego struktury (likwidacja dziedzicznych szarż) i unowocześniając uzbrojenie (muszkiety i piki zastąpiono karabinami z bagnetami). Rozbudowane zostały intendentury, wprowadzono system rent wojskowych, a w Paryżu wybudowano wielki Hotel dla Inwalidów Wojennych. Znacznie rozbudowana została flota morska. 
Król wspierał i dbał też o rozwój kultury, nauki i sztuki. W okresie jego panowania powstało wiele monumentalnych budowli, realizowanych w stylu dojrzałego baroku. Głównym z nich był zespół pałacowo-ogrodowy w Wersalu, siedziba dworu królewskiego.
Ludwik XIV nie był władcą tolerancyjnym. W 1685 r. anulował edykt nantejski z 1598 r. o równouprawnieniu innowierców. Związane z tym były fala represji administracyjnych i wojskowe ekspedycje w regiony zamieszkałe przez hugenotów, mające za zadanie nawracanie religijnych odszczepieńców, często drogą rekwizycji, gwałtów i tortur. Spowodowały one emigrację ponad 200 tys. hugenotów, co odbiło się negatywnie na gospodarce kraju i na stosunkach politycznych z państwami protestanckimi Europy. Między innymi państwa niemieckie Rzeszy odmówiły współdziałania z Francją w jej konfliktach z katolickimi Habsburgami.  
Ludwik XIV prowadził liczne wojny. W wojnie z Hiszpanią w latach 1667-68 i w wojnie z Holandią w latach 1672-79 terytorium Francji powiększone zostało o pas terenów wzdłuż północno-wschodnich granic, od Alp po Kanał La Manche. M.in. Francja w 1670 r. zajęła Lotaryngię, a w 1681 r. Alzację oraz Strasburg, a do 1684 r. także Belgię, Luksemburg i Trewir. Część z tych zdobyczy uzyskano pokojowo w drodze prawniczych roszczeń (reuniony). Natomiast żadnych zdobyczy terytorialnych nie przysporzyła dziewięcioletnia wojna z państwami Ligi Augsburskiej (Austria, Hiszpania, Anglia, Holandia, Sabaudia, Bawaria, Saksonia i inne), toczona w latach 1688-97. Wprawdzie na ladzie Francuzi bitwy wygrywali, ale po stracie swej floty morskiej musieli uznać przewagę Anglii i Holandii na morzu i w pokoju w Ryswick oddali Lotaryngię. 
Wszystkie te wojny bardzo wiele Francję kosztowały. Również kosztowna była zewnętrzna ekspansja kolonialna, przy czym w 1697 r. posiadłości francuskie powiększyły się, między innymi, o wyspę Santo Domingo (Haiti) w centrum Archipelagu Karaibów.

Anglia.  Po śmierci królowej Elżbiety I, dziedzicem monarchii angielskiej został Jakub I (1603-25), syn Marii Stuart, król Szkocji. Starał się on o rozszerzenie swej władzy absolutnej, czemu zdecydowanie przeciwstawiał się parlament. Z kolei ograniczenia władzy króla w kwestiach wiary domagali się purytanie, stanowiący odłam Kościoła anglikańskiego, którzy głosili ideę powrotu do wartości pierwotnego chrześcijaństwa. Te konflikty władzy i wiary narastały przez cały okres panowania Jakuba I i przerodziły się za panowania jego syna, Karola I (1625-49), w rewolucję i wojnę domową. 
Rewolucja zaczęła się od obrad tzw. Długiego Parlamentu (trwał 13 lat), do którego zwołania król został przymuszony w 1640 r. po wybuchu powstania w Szkocji. Wcześniej, w 1629 r., parlament został przez niego rozwiązany, gdy sprzeciwił się we wprowadzeniu nowego podatku. W nowym parlamencie przewagę mieli przedstawiciele burżuazji handlowo-finansowej, czyli tzw. nowej szlachty (gentry), wyrosłej na gruncie szybko rozwijającego się przemysłu manufakturowego i handlu zagranicznego. W opozycji do dworu królewskiego wprowadzono wtedy w kraju rewolucyjne zmiany ustrojowe. Mianowicie ograniczono uprawnienia króla, ogłoszono amnestię dla więźniów politycznych, usunięto biskupów z Izby Lordów, zreformowano Kościół anglikański. Król udał się wówczas na północ kraju, która była ostoją zwolenników monarchizmu. 
W 1642 r. rozpoczęła się w Anglii wojna domowa, wszczęta natarciem wojsk królewskich, wspieranych okresowo przez Szkotów, na tereny południowo-wschodniej Anglii, jakie stanowiły bastion anglikańskich purytanów i zwolenników parlamentu. Po dwuletnich walkach, prowadzonych ze zmiennym szczęściem, zaznaczyła się zdecydowana przewaga rewolucyjnych wojsk purytańskich, zwłaszcza po przejęciu bezpośredniego dowództwo nad nimi przez Oliviera Cromwella. Był to poseł Izby Gmin, na początku wojny dowodził, jako kapitan, oddziałem konnym, jaki sam zwerbował. Po awansie na generała, dowodząc całością kawalerii przyczynił się do walnego zwycięstwa w bitwie pod York w 1644 r. Cromwell zreorganizował armię purytańską jako Armię Nowego Modelu, która ostatecznie w 1648 r. pokonała wojska królewskie. Sam król Karol I dostał się do niewoli, wcześniej jego rodzina uciekła potajemnie do Francji. 
Nowo uformowany, Kadłubowy Parlament (bez izby lordów) wytoczył Karolowi I proces o zdradę państwa i skazał na śmierć, jako “tyrana”. Po czym 30 stycznia 1649 r. Izba Gmin w Londynie proklamowała Anglię republiką parlamentarną. Jedynie parlament szkocki opowiedział się za utrzymaniem monarchii i uznał za króla Szkocji najstarszego syna ściętego króla, 19-letniego Karola II, który przebywał we Francji.
Po podporządkowaniu sobie parlamentu, Cromwell, jako przywódca rewolucji i niekoronowany władca Anglii, rozpoczął podboje, wpierw Irlandii, która zaanektowana została w 1649 r. Protestanckie wojska angielskie krwawo stłumiły tam wszelki opór katolickiej ludności. W następnych dwóch latach, po pokonaniu w kilku bitwach wojsk zwolenników monarchii w Szkocji, również ten kraj przyłączony został do Anglii. Kolejne zwycięstwo odniosła flota angielska w wojnie morskiej ze Zjednoczonymi Prowincjami Niderlandów (Holandia), zakończonej tzw. Aktem Nawigacyjnym, eliminującym Holendrów z pośrednictwa w handlu zamorskim Anglii. 
A handel zamorski dla Anglii znaczył coraz więcej. Rozszerzał się szybko w związku z ciągłym powiększaniem się posiadłości kolonialnych. W 1607 r. na wschodnim wybrzeżu Ameryki Płn. powstała kolonia Wirginia, która w ciągu stulecia rozrosła się do 13 kolonii. W regionie wysp karaibskich angielskimi stały się wyspy Bermudy (1612), Barbados (1625), Jamajka (1655). Utworzona w 1600 r., pod patronatem królowej, Kompania Wschodnioindyjska, spółka kupiecka do prowadzenia handlu zamorskiego, pod koniec XVII w. była wielką potęgą gospodarczą. Dysponując wielkimi uprawnieniami, kapitałami, a nawet własnym wojskiem, zdobyła dla Anglii największe miasta portowe Półwyspu Indyjskiego: Bombaj, Madras i Kalkutę.
W 1653 r. Cromwell przyjął tytuł Lorda-Protektora (opiekuna) i wprowadził w Anglii dyktaturę wojskową, rozwiązując parlament oraz tworząc administracyjne okręgi wojskowe w państwie. W polityce zagranicznej nadal sprzyjało mu szczęście i również sojusz wojskowy z Francją Ludwika XIV zakończył się zwycięstwem nad konkurencyjną Hiszpanią. W ten sposób Anglia, za panowania Oliviera Cromwella, stała się pierwszorzędnym mocarstwem europejskim. 
W swych rządach wewnątrz kraju Cromwell realizował surowe zasady purytanizmu. Zlikwidowano teatry, kabarety, wyścigi konne i karczmy oraz zakazane zostało pijaństwo, bluźnierstwo, niemoralne zachowywanie się, pojedynki, rozrywka w niedzielę itp. Za nieprzestrzeganie tych zasad groziły surowe kary, wymierzane przez specjalne lokalne milicje.
Po śmierci Cromwella w 1658 r. ten purytański ład społeczny rozpadł się w krótkim czasie. Restaurowana też została władza Stuartów. Tron królewski przypadł Karolowi II (1660-85), który powrócił z emigracji, witany owacyjnie przez ludność Londynu. Młody król swe rządy oparł na parlamencie, ogłosił ogólną amnestię i przywrócił królestwo w Szkocji, wycofując z niej znienawidzone garnizony angielskie. Ożenił się z Katarzyną, córką królowej Portugalii, która w posagu wniosła Tanger w Afryce, Bombaj w Indiach i wielką fortunę.
 Lata panowania Karola II naznaczone były dwoma klęskami żywiołowymi, to jest epidemią dżumy w Londynie w 1665 r., w wyniku której zmarło 70 tysięcy ludzi i wielkim pożarem, jaki strawił większą część śródmieścia półmilionowego Londynu. Anglia prowadziła też trzy kilkuletnie wojny morskie z Holandią. Dotyczyły one wzajemnej rywalizacji w handlu światowym i posiadłości kolonialnych w Ameryce (Nowy Amsterdam, Gujana Holenderska). Nie przeszkodziły one jednakże w zawarciu później wspólnego sojuszu przeciwko Francji, gdy pod koniec XVII stulecia stała się ona pod tym względem groźnym konkurentem dla obu państw.
Jednakże najważniejszymi problemami, zaprzątającymi Karola II, były podział władzy między królem i parlamentem oraz antagonizmy między katolikami i anglikanami. Przejawiły się one w przyjęciu deklaracji o ograniczeniu władzy królewskiej, gwarancji wolności osobistej, zastrzeżeniu urzędów państwowych dla anglikanów oraz powstaniu dwóch przeciwstawnych sobie partii politycznych wigów (zwolenników parlamentaryzmu) i torysów (monarchistów), które stanowiły prawzór dla późniejszego ustroju demokracji parlamentarnych. 
Po śmierci Karola II królem Anglii został jego brat Jakub II (1685-88). Był on katolikiem i starał się przywrócić równouprawnienia dla katolików. Parlament, zdominowany przez protestanckich wigów nie wyraził na to zgody i został przez króla odroczony. Jakub II rządził więc despotycznie przy pomocy dekretów. Jego edykty tolerancyjne spotkały się z kontrakcją kleru i społeczeństwa protestanckiego. Emisariusze opozycji zwrócili się o pomoc wojskową do protestanckiej Holandii i w Anglii wylądowało 12 tys. żołnierzy holenderskich. Nie napotkali oni oporu wojsk królewskich, które częściowo do nich dołączyły, a wigowie zorganizowali krótką, bezkrwawą rewolucję, tak zwaną “Wspaniałą rewolucję”. Wtedy król uciekł potajemnie, wraz z rodziną do Francji, zaś koronę angielską ofiarowano jego najstarszej córce, Marii i jej mężowi, namiestnikowi Holandii, Wilhelmowi III Orańskiemu (1689-1702). 
W tymże 1689 r. Jakub II próbował jeszcze wrócić do Anglii poprzez Irlandię. Wraz z kilku tysiącami wojska francuskiego wziął udział w powstaniu katolickich Irlandczyków przeciwko dominacji protestanckich Anglików. Król Wilhelm III przywiódł jednakże większą 35 tys. armię, złożoną z zaciężnych Holendrów, Duńczyków, hugenotów francuskich i w bitwie nad rzeką Boyne rozgromił Irlandczyków. Poczym były monarcha Jakub II Stuart powrócił do Francji, by już nigdy nie zobaczyć Wysp Brytyjskich.
Od czasu przejęcia tronu przez Wilhelma III, władza w Anglii została zdominowana przez dwuizbowy parlament. Uchwalił on w 1689 r. tzw. Deklarację Praw, jaka ustanawiała wolność słowa, likwidowała stałą armię oraz wprowadziła podział władzy na ustawodawczą i wykonawczą. Król utrzymał uprawnienia władzy wykonawczej, ale w granicach prawa. Stanowienie prawa należało do Parlamentu, a jego interpretacja do sędziów niezależnych od króla. Po raz pierwszy przy królu uformowany został też rząd złożony z rady ministrów, zwany również gabinetem, gdyż wcześniej doradcy królewscy spotykali się zwyczajowo z królem w pałacowych gabinetach (Rada Gabinetowa). Z państwa absolutystycznego Anglia stała się w ten sposób monarchią konstytucyjną. Ustrój ten utrzymuje się do dziś. Gdy  królowa Maria II Stuart zmarła w 1697 r., jej oficjalną następczynią została jej młodsza siostra, księżniczka Anna.
 
Hiszpania, Zjednoczone Prowincje Niderlandzkie (Holandia) i Portugalia.  Po śmierci w 1598 r. króla Filipa II, w Hiszpanii nastąpiło osłabienie władzy centralnej, natomiast wzrosła znacznie liczebność i znaczenie szlachty hiszpańskiej, która otrzymała rozliczne przywileje ekonomiczne. W 1609 r. nowy król Filip III (1598-1621) zawarł 12-letni rozejm w wojnie z Niderlandami, które walczyły o swą niepodległość. 
W 1621 r. działania wojenne zostały wznowione, przy czym nową wojnę prowadził kolejny król Filip IV (1621-64). Była ona fragmentem rozległej 30-letniej wojny religijnej, jaka rozgrywała się na terenie Rzeszy Niemieckiej i w której udział brały praktycznie wszystkie państwa środkowej, zachodniej i północnej Europy. Wraz z jej zakończeniem w 1648 r., nastał również pokój w Niderlandach. Powstało tam nowe państwo Republika Zjednoczonych Prowincji Niderlandzkich, którego niepodległość Hiszpania ostatecznie zmuszona była uznać. Nazwano je też w skrócie Holandią. Ale wojna hiszpańsko-francuska toczyła się nadal i zakończył ją dopiero w 1659 r. pokój pirenejski, który ustalił granicę między obydwoma krajami na Pirenejach. XVII stulecie dla Hiszpanii było również bogate w liczne konflikty wewnętrzne. Rozpoczęło się od wypędzenia z kraju wielusettysięcznych społeczności Żydów i Morysków. Osłabiło to znacznie państwo, gdyż Żydzi prezentowali najbardziej prężną ekonomicznie warstwę społeczną, a po Moryskach pozostały spore regiony wyludnione i zdewastowane gospodarczo. 
W 1640 r. wybuchło powstanie w Katalonii, która potem ogłosiła się republiką i podporządkowała Francji. Powstanie to zosta stłumione, za to oderwała się od Hiszpanii Portugalia, osiągając po wieloletniej wojnie domowej niepodległość w 1665 r. Wszystko to spowodowało, że w XVII w. skończyła się bezpowrotnie potęga dynastii królewskiej Habsburgów hiszpańskich, której ostatnim potomkiem był król Karol II (1665-1700). Za jego panowania zakończyła się też hegemonia Hiszpanii w Europie.
Natomiast szybko rozwijała się Holandia, stając się od połowy XVII w. najbogatszym państwem Europy, a jej stolica Amsterdam najbogatszym miastem świata. Zawdzięczała to głównie pracowitości i gospodarności swych protestanckich mieszkańców i rozgałęzionemu handlowi zamorskiemu, który w znacznym stopniu zmonopolizowała. Było to możliwe, gdyż przy końcu XVII w. flota holenderska stanowiła połowę floty światowej i była dwukrotnie liczniejsza od angielskiej. 
Wzorując się na Anglii, Holendrzy już w 1602 r. utworzyli Kompanię Wschodnioindyjską, która objęła w swe posiadanie wszystkie ich kolonie w Afryce i Azji. Penetrowała ona zwłaszcza terytoria południowo-wschodniej Azji, zakładając tam liczne faktorie handlowe i kolonie i stamtąd sprowadzając do Europy w wielkich ilościach przyprawy korzenne, cukier, bawełnę, jedwab, a później także kawę i herbatę. 
Holendrzy utworzyli też Kompanię Zachodnioindyjską (1621), działającą w Ameryce. Zdobyła ona tam liczne nowe posiadłości kolonialne, m.in. w Brazylii, kosztem Portugalczyków, i założyła kolonię i miasto Nowy Amsterdam. Powstało ono na półwyspie Manhattan, jaki Kompania zakupiła od lokalnego wodza indiańskiego za świecidełka wartości ok. 60 guldenów, czyli 24 dolarów. Była to chyba najkorzystniejsza transakcja w dziejach, gdyż 1 ha terenu kosztował Holendrów ok. 5 centów. Dziś w Nowym Yorku, leżącym na Manhattanie, za 24 dolary nie kupi się nawet 1 m2.
Ta dominacja Holandii na morzach została nieco osłabiona wskutek dwóch wojen morskich, prowadzonych z Anglią w latach sześćdziesiątych XVII w. Obie zostały przegrane przez Holendrów, którzy po pierwszej musieli przyjąć Akt Nawigacyjny Cromwella, wyłączający pośrednictwo Holandii w handlu z Anglią, a po drugiej zrzec się na rzecz Wielkiej Brytanii koloni północnoamerykańskich. Wojny te znane są głównie z zastosowania okrętów liniowych, większych niż galeony, i liniowego szyku okrętów. Jego wynalezienie przypisano dowódcy marynarki brytyjskiej, księciu Yorku. Z tego powodu zdobyczny nowy Amsterdam na Manhattanie Anglicy nazwali Nowy York. 
Mocarstwowa, handlowa i morska, pozycja małej, kalwińskiej i republikańskiej Holandii była też jakby wyzwaniem dla wielkiej, katolickiej monarchii francuskiej. To też król Francji Ludwik XIV postanowił przyłączyć małą republikę do swego imperium i w 1672 r. skierował swe wojska na podbój Holandii. Armii francuskiej nie udało się jednakże zdobyć Amsterdamu i północnych terytoriów kraju, wobec ich odcięcia przez zatopienie znacznych terenów depresyjnych po rozkopaniu grobli morskich przez Holendrów. Tę zbawienną decyzję podjął namiestnik Wilhelm III Orański (1673-1702), który po przewrocie rządowym przejął władzę w kraju. Działania wojenne się przeciągały, w konflikt wmieszały się Anglia, Szwecja, część państw niemieckich, potem także Austria i Hiszpania. Traktat pokojowy zawarty został w 1678 r. w Nimwegen. W jego wyniku Holandia utraciła na rzecz Francji część swego terytorium, lecz ostatecznie utrzymała swą niepodległość. Wojna jednakże znacznie osłabiła gospodarkę kraju i zmniejszyła się też jego pozycja w Europie. 
Portugalia oderwała się od Hiszpanii w 1640 r., ustanawiając swego króla Jana IV (1640-56) z nowej dynastii Barganzów. By oprzeć się Hiszpanom, próbującym odzyskać prowincję, zawarł on układy o pomocy wojskowej z Anglią i Francją. Faktycznie wojna domowa o niepodległość Portugalii trwała, z przerwami, ponad 20 lat. Zakończona została po zwycięstwach Francuzów traktatem pokojowym, zawartym w 1665 r. w Lizbonie, w którym Hiszpanie musieli uznać niepodległość Królestwa Portugalii. 
Za panowania króla Alfonsa VI (1656-67), w porozumieniu z Holandią, Portugalia odzyskała panowanie w Brazylii i kilku enklawach kolonialnych w Indiach. 
 
Półwysep Apeniński. Pod koniec XVI w. większość państewek włoskich podupadła gospodarczo i, prócz Republiki Weneckiej, nie odgrywały one potem większej roli w regionie i Europie. Stan ten trwał właściwie także przez cały XVII wiek. W dużym stopniu przyczyniła się do tego paneuropejska wojna 30-letnia (1618-48), jaka objęła również Piemont-Sabaudię na północy Półwyspu, opanowanego przez Francuzów. Zaangażowana w wojnie Hiszpania pobierała w podległych sobie prowincjach (Neapol, Sycylia, Lombardia) co raz większe podatki i przeprowadzała przymusowe branki rekrutów do swych wojsk. Gdy po tej wojnie Hiszpania przestała być wielką potęgą, w państwach włoskich zaczęły narastać nastroje niepodległościowe. 
Prawie wszystkie przeżywały regres gospodarczy. Upadło rękodzielnictwo, przemysły wełniany, jedwabniczy i stoczniowy, zastój ogarnął handel, zwłaszcza morski. Klęski żywiołowe, choroby epidemiczne i związane z tym okresy głodu, głównie w regionach południowych Półwyspu, a także trzęsienie ziemi na Sycylii, spowodowały też stagnację demograficzną.
Związane z tym ogólne zubożenie i ciężkie warunki bytowe stały się przyczyną powstań ludowych w Palermo, Neapolu i Salerno, skierowanych głównie przeciwko obcym zaborcom, ale i lokalnym rządom. Największe powstanie wybuchło w 1647 r. w Neapolu, przeciw Hiszpanom, po wprowadzeniu nowych podatków. Miało ono charakter ludowy, grupując zwłaszcza rzemieślników, drobnych kupców i robotników. Wkrótce objęło całą prowincję i utworzona została demokratyczna Republika Neapolitańska. Jednak szlachta opowiedziała się po stronie hiszpańskiej i ostatecznie powstanie zostało w 1648 r. krwawo stłumione. 

Pauperyzacja, bunty chłopskie, polowania na czarownice.  W XVI w. znacznie zwiększyła się ludność Europy. Przyczynił się do tego m.in. wzrost produkcji żywności, w tym rozpowszechnienie się wydajnych upraw sprowadzonych z Ameryki: ziemniaków, kukurydzy, fasoli, pomidorów. Rozrosły się zwłaszcza miasta. Gdy na początku stulecia jedynie pięć miast liczyło powyżej 100 tys. mieszkańców, to w końcu wieku już czternaście: Konstantynopol, Rzym, Neapol, Mediolan, Wenecja, Palermo, Mesyna, Marsylia, Paryż, Sewilla, Lizbona, Amsterdam, Antwerpia i Moskwa.
Równocześnie w ciągu XVI w. siedmiokrotnie wzrosły ceny żywności i koszty utrzymania na skutek nieustającej inflacji, powodowanej napływem hiszpańskiego złota i srebra. Z kolei wiek XVII był wiekiem narastających wielkich różnic społecznych w Europie. Na jednym biegunie żyli w dostatku i przepychu nieliczni możni i szlachetnie urodzeni. Na drugim wegetowały miliony mieszkańców wsi i miast. Warunki ich życia poprawiały się w latach urodzajów i pokoju. Zaś pogarszały dramatycznie podczas klęsk żywiołowych, niszczących uprawy rolne, podczas epidemii dżumy i innych chorób zakaźnych, oraz wojen, którym towarzyszyły rekwizycje, grabieże i zwiększone podatki. 
 Powszechna nędza i głód były przyczyną rozplenienia się włóczęgostwa i żebractwa, a także rozbojów. Wielka śmiertelność, zwłaszcza niemowląt i w ogóle dzieci, powodowała, że w niektórych krajach i regionach Europy zahamowany został przyrost ludności, a nawet miał miejsce jej regres. Największa pauperyzacja szerokich warstw ludności wystąpiła w Hiszpanii i we Francji (pod koniec wieku), jakby na przekór blasku potęgi, rozwijającego się w tych krajach, absolutyzmu władzy królewskiej. Zaś dostatniej żyło się ludziom w Holandii i Anglii, głównie dzięki rozwojowi handlu zamorskiego i przemysłu manufakturowego.
Wiek XVII obfitował też w liczne bunty chłopskie, mające miejsce praktycznie we wszystkich krajach europejskich. Główną ich przyczyną było zbiednienie wsi, obciążonej nadmiernymi podatkami, niezbędnymi królom na prowadzenie wojen i na wystawne życie możnowładców. Bunty te na ogół miały charakter spontaniczny i desperacki, były rozproszone i często gwałtowne, wyładowywały się w zabójstwie poborców podatkowych, szlachty ziemiańskiej i kupców. Równie gwałtownie i okrutnie były tłumione, zwykle przez najemne cudzoziemskie wojska królewskie. Do najważniejszych należały: powstania niepodległościowe w hiszpańskiej Portugalii i Katalonii w 1640 r.; powstanie chłopsko-kozackie, pod przywództwem Riazina, w Rosji w 1670 r.; fronda, z dużym udziałem chłopstwa, w Normandii w 1653 r. i liczne rozruchy przeciwko podatkom od soli w latach trzydziestych we Francji. 
W XVII w. szerzyły się średniowieczne zabobony i wiara w istnienie czarownic, paktujących z diabłem i rzucających zgubne uroki na ludzi i zwierzęta. Z różnym natężeniem trwało więc polowanie na czarownice, których najwięcej znajdywano we wsiach i małych miasteczkach. Wytaczano im procesy, w czasie których torturami wymuszano przyznawanie się do winy i wyjawianie wspólników, a wyroki śmierci, najczęściej przez spalenie na stosie, dokonywane były publicznie. Procesy czarownic, prowadzone przez sędziów, księży i urzędników królewskich, utwierdzały ich autorytet i absolutną władzę nad buntowniczym, oskarżanym o bezbożność, motłochem. Procesy czarownic praktykowane były przez całe stulecie w zachodniej Europie, najmniej było ich w Hiszpanii i południowych Włoszech, a największe ich natężenie miało miejsce w państwach niemieckich w okresie wojny trzydziestoletniej. 

Rzesza Niemiecka, wojna 30-letnia.  Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, zwane również w skrócie I Rzeszą, w XVII w. stanowiło państwo bardzo różnorodne. W jego skład wchodziły królestwa Czech, Węgier, Austrii, księstwa Bawarii, Palatynatu, Saksonii, Brandenburgii, Westfalii i jeszcze dziesiątki mniejszych jednostek administracyjnych świeckich i kościelnych. Od czasu augsburskiego pokoju religijnego, uchwalonego w 1555 r., I Rzesza Niemiecka była także wielowyznaniowa. W Czechach, na Węgrzech, w Saksonii i księstwach północnych dominowały wyznania protestanckie, zaś Bawaria, Austria i liczne inne, zwłaszcza południowe, księstwa i prowincje były katolickie. 
Na początku XVII w., dla obrony swych praw i wpływów, księstwa protestanckie Rzeszy zorganizowały się w Unię Ewangelicką, którą kierował elektor Palatynatu, a katolickie utworzyły Ligę Katolicką, pod przewodnictwem elektora Bawarii. Natomiast cesarze habsburscy byli nieodmiennie katoliccy i działając w ramach kontrreformacji, zgodnie z duchem soboru trydenckiego, dyskryminowali protestantów. Na tym tle miała miejsce w 1618 r. w Pradze ostra kłótnia w zamku królewskim na Hradczanach, w trakcie której protestanccy parlamentarzyści czescy wyrzucili przez okno do fosy trzech katolickich przedstawicieli cesarskich (defenetracja praska). Stało się to przyczyną wojny domowej pomiędzy Czechami a Cesarstwem Habsburgów, ściślej między Unią Protestancką i Ligą Katolicką. 
W 1620 r. doszło pod Białą Górą w Czechach do walnej bitwy obu zwaśnionych stron, w której protestanckie wojska zostały rozgromione przez wojska Ligi Katolickiej. Nastąpiła pacyfikacja Czech i zajęcie Palatynatu przez wojska habsburskie. Lecz wojna bynajmniej się nie zakończyła, a przeciwnie, rozszerzyła się i objęła znacznie większe terytoria, gdyż wmieszały się do niej, lub zostały wciągnięte, wszystkie księstwa niemieckie i prawie wszystkie kraje ościenne: Hiszpania, Francja, Szwajcaria, Niderlandy, Holandia, Dania, Szwecja, Siedmiogród. Wszystkie one rozgrywały swe własne interesy i przystępowały do wojny w różnym czasie i z różnym natężeniem. Na dużą skalę w wojnie brały też udział różnego rodzaju oddziały najemne, opłacane przez zwaśnione strony.  Do takich należały m. in. polskie oddziały konne lisowczyków, walczących w latach 1619-20 na terytorium Węgier.
W latach 1624-29 wzięła udział w wojnie protestancka Dania. Król duński Christian IV obawiał się bowiem, że Liga Katolicka, wzmocniwszy się na północy Niemiec, zagrozi interesom jego państwa na Bałtyku. Po początkowych zwycięstwach, wojska duńskie zostały w 1626 r. rozbite przez wojska niemieckiej Ligi Katolickiej, dowodzone przez Albrechta von Wallensteina, i Duńczycy zawarli odrębny pokój w Lubece. 
Wówczas, w 1630 r., kierując się identycznymi motywami jak Dania, do wojny przystąpiła luterańska Szwecja, po świeżo zakończonej wojnie z Rzeczypospolitą. Król szwedzki Gustaw II Adolf Waza (1611-32) dysponował wtedy najlepszą w Europie armią, zdyscyplinowaną i wyposażoną w nowoczesne muszkiety oraz różnych typów artylerię. W udziale w wojnie w Niemczech zobaczył szansę na usadowienie się Szwecji na południowych wybrzeżach Bałtyku. W 1630 r. przeprawił więc swe wojska przez morze i opanował tereny Pomorza Zachodniego wraz ze Szczecinem i kilkoma innymi portami. 
W następnym roku armia szwedzka ruszyła w głąb Niemiec przeciwko Lidze Katolickiej. Spotkanie z jej wojskami nastąpiło we wrześniu 1631 r. pod Breitenfeld na północ od Lipska w Saksonii. Szwedzi odnieśli wówczas zdecydowane zwycięstwo, gromiąc wojska carskie, po czym zajęli południowe księstwa niemieckie Bawarię i Alzację, przechylając szalę zwycięstwa na rzecz Unii Protestanckiej. Do następnej dużej bitwy pomiędzy Szwedami i armiami Ligi doszło 16 listopada 1632 r. pod Lűtzen, również niedaleko Lipska. Także tę bitwę Szwedzi wygrali, lecz król Gustaw II Adolf zginął podczas walk. Natomiast kolejną bitwę pod Nördlingen w 1634 r. Szwedzi sromotnie przegrali. 
Przygotowany pokój praski panem I Rzeszy Niemieckiej uczynił cesarza Ferdynanda II Habsburga. Lecz wtedy, w 1635 r., do wojny włączyła się katolicka Francja Ludwika XIII, występując przeciwko również katolickiej Belgii, rządzonej przez Habsburgów. Działania wojsk francuskich, prowadzone na trzech frontach: nad Renem, w Saksonii i Niderlandach, przyczyniły się walnie do ostatecznego zwycięstwa Unii Protestanckiej i zakończenia wojny. Niewątpliwie na podjęcie decyzję o zakończeniu bratobójczych walk wpłynął też fakt, że w całej I Rzeszy panowała anarchia i liczne oddziały najemnych wojsk i band grasowały, w celach łupieżczych, po całym kraju. 
Wojna trwała 30 lat, spowodowała wielkie spustoszenia wszystkich terytoriów niemieckich i straty ludzkie, sięgające w niektórych krajach do 50 % zaludnienia. Zawarty w 1648 r. pokój westfalski zmienił oblicze Europy na dziesiątki lat. Francja stała się największą potęgą europejską i otrzymała prowincję Alzację oraz miasta Metz i Verdun; Szwecja usadowiła się na południowych wybrzeżach Bałtyku, przypadły jej Pomorze Zachodnie i szereg portów, w tym Szczecin; Saksonia zdobyła Łużyce; Brandenburgia wschodnia część Pomorza Zachodniego z Kołobrzegiem; uznana została niepodległość Szwajcarii i Holandii; księstwa niemieckie uniezależniły się od cesarza i, co było głównym powodem wojny, luteranie i kalwini uzyskali wolność wyznania. Wojnę 30-letnią określić można jako pierwszą, w drugiej połowie II tysiąclecia, paneuropejską wojnę, w której wzięły udział prawie wszystkie liczące się państwa europejskie. Miała ona charakter wojny religijnej, ale głównym jej powodem była rywalizacja państw o hegemonię w Europie. 
Po 1648 r. Rzesza Niemiecka obejmowała prawie 300 suwerennych państw i państewek, w których władza należała do panujących książąt. Jedynymi wspólnymi organami były: Sąd Kameralny, dla spraw rozjemczych, stały Sejm Rzeszy z siedzibą w Ratyzbonie oraz osoba cesarza, którym przez prawie całą drugą połowę XVII w. był Leopold I Habsburg (1658-1705), 
 Największe terytoria i znaczenie w Rzeszy miały Austria, Bawaria, Brandenburgia, Saksonia, Hanower, Brema i Westfalia. Wszystkie niemieckie kraje szybko odbudowały się po zniszczeniach wojny 30-letniej. Przyczyniła się do tego zwłaszcza merkantylna gospodarka, kierowana przez państwo, pozwalająca na kumulację dochodów z podatków, cła, monopoli, handlu i państwowych manufaktur. Bawaria ze swą rozbudowującą się stolicą Monachium stała się centrum kultury barokowej w południowej Rzeszy, w północnej podobną rolę spełniała Saksonia i Drezno z zespołem nowych pałaców Zwinger. 
 
Austria Habsburgów. Na obecnym terytorium Austrii na początku IX w. Karol I Wielki utworzył graniczną prowincję Bawarię swego państwa Franków. Była ona potem częścią Cesarstwa Niemieckiego, jako samorządne księstwo, znajdując się od 1276 r. we władaniu dynastii Habsburgów, którzy od 1438 r. dziedziczyli tytuły królów i cesarzy I Rzeszy (Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego). Do początku XVII w. dynastyczne terytoria austriackich Habsburgów objęły, głównie w wyniku małżeńskich koneksji władców, ale również w drodze podbojów, także Czechy, Śląsk, Morawy, Karyntię, Tyrol i zachodnie Węgry. Terytoria te nie stanowiły jednak jednolitego organizmu państwowego, a jedynie odrębne części, wchodzące w skład I Rzeszy Niemieckiej, połączone wszak osobą panującego cesarza Rzeszy, który równocześnie był królem Austrii, Czech, Moraw, Węgier itd. W drugiej połowie XVII w. był nim Leopold I Habsburg (1658-1705). Zrezygnował on z panowania w Niemczech (Rzesza i Prusy), ale utrzymał władzę we wszystkich swych domenach: Austrii, Czechach i na Węgrzech. Kraje te łączyło też wspólne niebezpieczeństwo, zagrażające od strony półwyspu Bałkańskiego przez Turcję osmańską. 
W ciągu 1,5 stulecia, licząc od klęski węgierskiej pod Mohaczem w 1526 r. Turcja, w wyniku czterech wojen toczonych z Królestwem Austrii, zajęła cały Półwysep Bałkański, a w 1683 r. wojska tureckie obległy jej stolicę, Wiedeń. Wielka, ponad stu tysięczna, armia turecka Kara Mustafy została jednakże w dniu 12 września 1683 r. rozgromiona dzięki odsieczy wojsk polskich i niemieckich, pod wodzą króla polskiego Jana III Sobieskiego. Od tego czasu Turcja już się tylko cofała, a przed Austrią Habsburgów otwarła się droga ekspansji na wschód i południowy-wschód Europy, co uczyniło ją w ciągu około stu lat mocarstwem europejskim. Po wiktorii wiedeńskiej wojska austriackie, wypierając Turków z Półwyspu Bałkańskiego, zajęły całe terytorium Węgier oraz Siedmiogrodu i doszły do Sarajewa i Belgradu. Ostatecznie piąta wojna Austrii z Turcją zakończyła się pokojem w Karlowicach w 1699r.

Prusy Hohenzollernów.  Podobnie, jak Austria, w XVII w. ukształtowało się drugie nowe państwo niemieckie: Królestwo Pruskie na północno-wschodnich terenach Rzeszy Niemieckiej. Powstało w 1618 r. z połączenia granicznej Marchii Brandenburskiej z Prusami Książęcymi w ramach unii personalnej, pod władzą dynastii Hohenzollernów. Prusy Książęce stanowiły resztkę państwa krzyżackiego i jako oddzielne księstwo do 1660 r. było lennem Korony Polskiej. Jednakże decyzją sejmu polskiego w 1612 r. lenna w Prusach Książęcych przyznane zostały elektorowi brandenburskiemu. Za twórcę nowopowstałego państwa pruskiego uważać można Fryderyka Wilhelma I (1640-88), zwanego Wielkim Elektorem. Stolicą zostało miasto Berlin w Brandenburgii. Po wojnie 30-letniej Prusy powiększyły się kosztem Szwecji o Pomorze Wschodnie. Zaś w  wojnie ze Szwecją w latach 1672-78 przejściowo zajęły także Pomorze Zachodnie ze Szczecinem. 
Księstwo Brandenburskie było jednym z najbiedniejszych z siedmiu pierwotnych księstw niemieckich. Dodatkowo uległo dużym spustoszeniom, zwłaszcza w trakcie wojny 30-letniej. Do jego odbudowy i rozwoju Prus przyczyniła się imigracja po 1685 r. ok. 33 tys. protestantów, głównie francuskich, przeważnie rzemieślników i kupców, gdy król Ludwik XIV zniósł edykt nantejski o równouprawnieniu innowierców. Połączenie Brandenburgii z Prusami i ściśle militarystyczna polityka królów pruskich, spowodowały, że nowe państwo Królestwo Pruskie, podobnie jak Austria, w ciągu jednego stulecia stało się mocarstwem europejskim.
Dania, Szwecja.  Po unii, zawartej w Kalmarze w 1397 r., państwa skandynawskie, to jest Szwecja (z Finlandią), Norwegia i Dania, stanowiły jeden organizm polityczny, połączony wspólnym królem. Największą rolę w unii spełniała Dania, przeciwko czemu od połowy XV w. buntowali się możnowładcy szwedzcy i za panowania Chrystiana II (1513-1523) wywalczyli swą niezależność. Stało się to w wyniku “krwawej łaźni sztokholmskiej” z 8 listopada 1520 r., gdy po opanowaniu Sztokholmu, król duński kazał podstępnie uwięzić i wymordować setki opozycjonistów szwedzkich. Ten akt terroru sprawił, że sami Duńczycy odmówili posłuszeństwa Chrystianowi II i zmusili go do abdykacji.
 W Królestwie Szwecji władzę przejął Gustaw I Waza (1523-60). Pierwszym jego wielkim przedsięwzięciem było zaprowadzenie w kraju reformacji, która pozwoliła mu na napełnienie pustego skarbu państwa po przez konfiskatę dóbr Kościoła katolickiego. Te fundusze, jak również dochody z rozwijanego intensywnie górnictwa i handlu hanzeatyckiego, stały się podstawą szybkiego rozwoju Szwecji. Nie uchroniło to jednak kraju przed niepokojami społecznymi. Mianowicie ziemie sekularyzowanych majątków kościelnych przekazane zostały panom feudalnym, którzy dążyli do zwiększenia pańszczyzny. Doprowadziło to do szeregu buntów i powstań chłopskich w latach 1536-43, stłumionych bezlitośnie przez zaciężne wojska królewskie. Na tym tle doszło też w 1541 r. do nowego przymierza z Danią, mającego na celu wzajemną pomoc w czasie wojny i buntów poddanych.
Wielki rozwój gospodarczy Szwecji pozwolił temu państwu na rozpoczęcie już w drugiej połowie XVI w. ekspansji, w pierwszym rzędzie na wschód od Morza Bałtyckiego. W 1561 r. wojska szwedzkie wkroczyły do Estonii, rozpoczynając długotrwałe “wojny północne” o Inflanty z Rosją i Rzeczpospolitą, Później opanowały jeszcze tereny nad Newą, Karelię i Laponię.
Panujący po Gustawie I jego syn Jan III Waza (1568-92) prowadził politykę zdecydowanie prokatolicką. Podobnie i jego syn, siostrzeniec Anny Jagiellonki Zygmunt, który w 1587 r. koronowany został na króla polskiego, jako Zygmunt III Waza. 
Na progu XVII w. Królestwo Szwecji było pod względem swej powierzchni jednym z największych państw Europy. Liczyło jednakże, wraz z Finlandią, tylko 1250 tys. mieszkańców, mało było miast, niewielka w nich produkcja. Sytuacja ta szybko się zmieniała, wobec dużej imigracji, zwłaszcza z Niderlandów i państw niemieckich, oraz szybkiej rozbudowie górnictwa rud żelaza i miedzi oraz obróbki drewna, które eksportowano w dużych ilościach. Dodatkowym czynnikiem, stymulującym rozwój gospodarczy państwa, były wszechstronne wdrożone przez króla Gustawa II Adolfa (1611-32) szerokie reformy, dotyczące skarbu, sądownictwa, kancelarii królewskiej, a głównie wojskowości. Utworzona została stała armia z poboru, zbudowano własny przemysł obronny, w tym wytwórnie dział i muszkietów, stworzono silną flotę bałtycką.
W latach 1621-22 i 1625-29 Szwedzi prowadzili wojnę z Rzeczypospolitą na terytorium Inflant, Kurlandii i Prus Książęcych. W jej wyniku przejęli całe Inflanty i Kurlandię, a także opanowali wszystkie porty w Prusach Wschodnich. W 1624 r. Dania, a w 1630 r. Szwecja, wzięły udział w 30-letniej wojnie religijnej w Rzeszy Niemieckiej. Gdy zginął w niej, w 1632 r., król Gustaw II Adolf Waza, tron po nim przypadł jego 6-letniej córce Krystynie. W jej imieniu przez 12 lat rządy regencyjne sprawował kanclerz Rady Koronnej. Wojna 30-letnia zakończyła się już po przejęciu przez Krystynę pełni władzy i jej bezpośrednią zasługą było utrzymanie Pomorza Zachodniego ze Szczecinem i Bremą, jako zdobyczy szwedzkich. 
Królowa Krystyna, starannie wykształcona, otaczała się ludźmi nauki i sztuki i prowadziła wystawny dwór, natomiast nie interesowały ją sprawy państwa, wojska i podboje. To też w 1654 r. abdykowała na rzecz swego ciotecznego brata, Karola Gustawa, będącego naczelnym dowódcą wojsk szwedzkich w Niemczech. Nowy król Karol X Gustaw (1654-60) z rozmachem przystąpił do kontynuowania podbojów na południe od Bałtyku. W 1655 r. rozpoczął wojnę zaczepną z Polską, zajmując szybko prawie całe jej terytorium (I potop szwedzki). Gdy do wojny włączyły się Dania i Brandenburgia, wojska szwedzkie zmuszone zostały do opuszczenia Rzeczpospolitej i zawarcia w 1660 r. pokoju w Oliwie. 
Wieloletnie wojny zrujnowały finanse Szwecji i panujący po Karolu X, kolejny władca państwa, Karol XI (1660-97) zajmował się przede wszystkim sprawami gospodarczymi swego kraju i wzmocnieniem władzy                 królewskiej. Wszczęta przez Danię w 1676 r. wojna zaczepna przeciwko Szwecji, mimo kilku jej klęsk, nie przyniosła Szwecji strat terytorialnych. Natomiast kolejny władca Karol XII (1697-1718) wdał się w serię wojen z południowymi zamorskimi sąsiadami Szwecji, co ostatecznie, po wielkiej klęsce armii szwedzkiej pod Połtawą w 1709 r., zakończyło się prawie całkowitym wyeliminowaniem (od 1721 r.) Szwecji z terytoriów na południe i wschód od Morza Bałtyckiego.
 
Rzeczpospolita. Król Polski Zygmunt III Waza (1587-1632), po śmierci w 1592 r. swego ojca Jana III, panującego w Szwecji, został również królem tego wielkiego, północnego kraju. Jednakże przeciwna katolickiemu królowi protestancka opozycja w Szwecji doprowadziła do jego detronizacji w 1594 r. 
Gdy w 1600 r. Zygmunt III Waza inkorporował do Rzeczypospolitej Estonię, stało się to powodem wkroczenia wojsk szwedzkich do Inflant. Rozpoczęła się wojna, tocząca się z przerwami od 1601 do 1629 r. Była ona niekorzystna dla Rzeczypospolitej. Jedynie w bitwie pod Kircholmem 27 września 1605 r. hetman Jan Karol Chodkiewicz odniósł błyskotliwe zwycięstwo nad trzykrotnie liczebniejszym przeciwnikiem. 
W tymże roku, po śmierci cara Rosji Borysa Godunowa, Polacy mieli swój główny udział w osadzeniu na tronie moskiewskim Dymitra Samozwańca I, wykreowanego na dworze Adama Wiśniowieckiego na rzekomego syna cara Iwana IV Groźnego. Do Moskwy przybyły wtedy rzesze polskiej szlachty, żądnej szybkiego dorobienia się. Zaś w Krakowie odbył się uroczysty jego ślub per procura z córką wojewody sandomierskiego Jerzego Mniszecha, Maryną. Zygmunt III upatrywał w Dymitrze Samozwańcu sojusznika w wojnie inflanckiej o swe dynastyczne pretensje do korony szwedzkiej, liczył też na rozszerzenie katolicyzmu w Rosji i podporządkowania jej papieżowi.
Wykorzystując zaistniałe sukcesy polityczne, król zwołał w 1606 r. sejm szlachecki, na którym chciał uzyskać większe prerogatywy władzy królewskiej, ograniczyć liberum weto, zwiększyć podatki i liczebność wojska itp. Stronnictwo popularystów, przeciwne królowi, odpowiedziało konfederacją, zawiązaną w Sandomierzu i zbrojnym rokoszem wojewody krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego. Rokosz zakończył się klęską pod Guzowem, lecz mimo to król musiał zrezygnować z reform, jakie miały wzmocnić jego rządy. Zwycięskim okazał się tylko obóz magnacko-kontrreformacyjny, którego dominacja trwała potem przez cały wiek XVII.
Jeszcze większy kryzys władzy, określany mianem “wielkiej smuty", trwał w tym czasie w Rosji, gdzie car Dymitr Samozwaniec I został zamordowany, a Polacy wyparci z Moskwy, w wyniku spisku bojarskiego. Nowym carem został przywódca spiskowców Wasyl Szujski. Lecz w 1608 r. pojawił się kolejny Dymitr Samozwaniec II, również ożeniony z (wdową) Maryną Mniszech i również wspomagany zbrojnie przez Polaków. Wówczas, by obronić Moskwę przed wojskami Samozwańca II (Szalbierza), Szujski zawarł układ o wzajemnej pomocy ze Szwecją. Układ ten stał się pretekstem do wszczęcia przez Zygmunta III Wazy kolejnej wojny z Rosją (1609-18), jako wyprawy krzyżowej przeciwko prawosławiu, pobłogosławionej przez papieża, Pawła VI. Wojna rozpoczęła się od oblężenia Smoleńska, który Polacy zdobyli po dwóch latach. 
Wcześniej, po zwycięskiej bitwie z połączonymi siłami szwedzko-rosyjskimi 4 lipca 1610 r. pod Kłuszynem, hetman koronny Stanisław Żółkiewski zajął Moskwę, zamierzając osadzić na tronie rosyjskim królewicza Władysława, syna Zygmunta III Wazy. Bojarzy moskiewscy przyjęli warunki polskie, złożyli przysięgę na wierność królewiczowi Władysławowi, a dotychczasowego cara Szujskiego przekazali Polakom. Został on przewieziony do Warszawy, upokorzony przed szlachtą na sejmie, a następnie zamknięty na zamku w Gostyniu, gdzie wkrótce zmarł.
Jednak Zygmunt III nie zgodził się na wysłanie swego 15-letiego syna Władysława do Moskwy, sam chciał być carem. Wszak po dwóch latach przeciw Polakom w Moskwie wystąpiło pospolite ruszenia bojarów i mieszczan, i zostali oni oblężeni na Kremlu. Zygmunt III nie zdążył z odsieczą, a w styczniu 1613 r. Sobór Ziemski w Moskwie obrał nowego cara Michała Romanowa. Wojna z niewielkim natężeniem trwała nadal. Polacy jeszcze raz próbowali potem zdobyć stolicę Rosji w 1618 roku. Po nieudanej próbie opanowania miasta, zawarty został w grudniu 1618 r. rozejm w Dywilinie, na mocy którego Rzeczpospolita otrzymała Smoleńsk oraz ziemie czernichowskie i siewierskie, przy równoczesnej rezygnacji z praw królewicza Władysława do tronu carskiego
Polska doznała również niepowodzeń w konflikcie z Turcją o wpływy w Mołdawii, którą Turcja uznawała za własne lenno. W bitwie 19 września 1620 r. pod Cecorą wojska polskie poniosły znaczne straty, a w trakcie odwrotu, zginął hetman koronny Stanisław Żółkiewski. Gdy w następnym roku sułtan turecki Osman II, na czele 100-tysięcznej armii, wyprawił się na Polskę, nie potrafiła ona jednakże zdobyć twierdzy w Chocimiu. Po miesięcznym oblężeniu, w trakcie którego zmarł hetman Karol Chodkiewicz, zawarty został układ pokojowy, przywracający granicę na Dniestrze z okresu panowania Zygmunta II Augusta, co było równoznaczne z ostateczną utratą wpływów I Rzeczypospolitej w Mołdawii i Wołoszczyźnie.
Również Szwedzi, po zawarciu w 1617 r. “wiecznego” pokoju z Rosją, wznowili w 1621 r. działania wojenne przeciw Rzeczypospolitej w Inflantach, zajmując port Rygę oraz Mitawę, stolicę Kurlandii. Jednakże Polacy odbili Mitawę i walki przerwane zostały 4-letnim rozejmem, oddającym Inflanty Szwecji. Po wznowieniu wojny w czerwcu 1625 r. nowy król szwedzki Gustaw Adolf, na czele 9-tys. armii, zajął całą Kurlandię, a następnie wszystkie porty w Prusach Książęcych i obległ Gdańsk. Rozpoczęła się długotrwała wojna na terenach Prus Wschodnich, prowadzona ze zmiennym szczęściem. Szwedzi nie zdołali zdobyć Gdańska, utracili Puck, ponieśli porażkę 28 listopada 1627 r. w bitwie morskiej pod Oliwą. Blokowali jednak ujścia Dźwiny, Wisły i Odry oraz port Gdański dla polskich statków i zmusili Litwę do zawarcia separatystycznego rozejmu, zaś wojska koronne nie miały żadnych szans na zdobycie licznych twierdz w Prusach. Po klęsce Szwedów pod Trzcianem zawarty został w 1629 r. w Starym Targu rozejm na 6 lat, niekorzystny dla Polski, gdyż sankcjonował prawie wszystkie zdobycze Szwedów, którzy mogli też pobierać cła od polskiego handlu morskiego.
Zygmunt III prowadził liczny dwór, wzorowany na dworach królów zachodnich. Król miał duże zainteresowania artystyczne i realizował szeroki mecenat nad rzemiosłem zdobniczym, malarstwem, muzyką. Był fundatorem wielu kościołów, głównie w Warszawie i Krakowie, m.in. Kaplicy Wazów na Wawelu. Największym jego dziełem była przebudowa Zamku Królewskiego w Warszawie. jako rezydencji królewskiej.
Zygmunt III Waza zmarł 30 kwietnia 1632 roku. Sejm elekcyjny 8 listopada obrał na króla jego starszego syna Władysława IV (1632-1648). Wykorzystując okres bezkrólewia w Rzeczypospolitej, Rosja zamierzyła odebrać, utracone wcześniej, swe terytoria i jej wojska zajęły Połock, Orszę, a Smoleńsk został oblężony. Jesienią 1633 r. po przybyciu z odsieczą Władysława IV, prowadzącego 20 tysięcy wojska, sytuacja wojenna się odmieniła. Uwolnił on Smoleńsk od oblężenia i zmusił wojska rosyjskie do kapitulacji. Po czym armia polska w trzech kolumnach ruszyła w głąb Rosji. Nie zanosiło się jednakże na zdobycie Moskwy, wojska rosyjskie wszędzie broniły się dzielnie, a walki oraz mrozy i choroby poważnie przerzedziły polskie oddziały. To też Władysław IV zaproponował rokowania pokojowe i 14 czerwca 1634 r. zawarty został “pokój wieczysty" w Polanowie pod Wiaźmą. Zgodnie z nim Polacy oddali terytoria na wschód od Smoleńska.
Po zakończeniu wojny z Rosją, Władysław IV skierował wojska ku południowym granicom Rzeczypospolitej. Były one od lat nękane przez krymskie, nogajskie i budziackie czambuły tatarskie oraz przez paszę mołdawskiego, których pilnował jedynie hetman koronny Stanisław Koniecpolski, z kilkoma tysięcami żołnierzy w przygranicznych garnizonach. Zanosiło się na wojnę z Turcją i w rejon Kamieńca Podolskiego nadchodziły wojska z całej Rzeczpospolitej. Jesienią 1634 r. liczyły one 62 tys. żołnierzy. Imperium Osmańskie mobilizowało do wojny jeszcze większe siły, lecz Turcja wojowała wówczas z Persją i nie mogła sobie pozwolić na dwie duże wojny. To też sułtan Murada IV ochoczo przystał na zawarcie układu pokojowego, likwidującego wszystkie konflikty na styku obu państw. 
Od początku swego panowania Władysław IV zadbał o rozbudowę i modernizację wojsk polskich. Piechotę i kawalerię uformowano na wzór zachodni, artylerię ujednolicono i uruchomiono kilka ludwisarni, produkujących działa. Powiększona została znacznie również flota wojenna, dla której zbudowano dwa nowoczesne porty: Władysławowo i Kazimierzowo. 
Pragnąc zapewnić pełny dostęp i panowanie nad Bałtykiem, Władysław IV szykował się też do wojny ze Szwecją, lecz po rokowaniach w Sztumskiej Wsi koło Kwidzynia, podpisany został 12 września 1635 r. kolejny 26,5 letni rozejm. W jego wyniku Szwedzi przestali pobierać cła od polskiego handlu morskiego, odstąpili wszystkie porty i terytoria w Prusach Wschodnich, tylko Inflanty wraz z Kłajpedą pozostały przy Szwecji, a ponad to Władysław IV Waza zrzekł się swych praw do korony szwedzkiej. 
Gdy nastały czasy pokoju, sejmy szlacheckie wycofały się ze specjalnych podatków na opłatę wojska, zmniejszyły wielkość armii, ograniczyły prawa króla do zaciągania wojsk cudzoziemskich, przychyliły się do żądania Gdańska zniesienia ceł od handlu morskiego. Wszystko to ograniczało i osłabiało władzę króla. W 1637 r. poślubił on księżniczkę z Habsburgów, Cecylię Renatę, a następnie zawarł “pakt familijny" z Habsburgami, będący wojennym sojuszem przeciwko Turcji. Spowodowało to natychmiastowe pogorszenie się stosunków z Francją, która z Habsburgami prowadziła od lat wojnę o dominację w zachodniej Europie. 
Po śmierci Cecylii Renaty Austriaczki w 1644 r., Władysław IV ożenił się ponownie z francuską księżniczką, włoskiego pochodzenia, Ludwiką Marią Gonzaga. Nowa królowa odmieniła dwór królewski, jego atmosferę i charakter, sprowadziła wielu Francuzów, sama odgrywała też znaczącą rolę polityczną, tworząc z powrotem silne stronnictwo profrancuskie. Mimo zbliżenia do Francji, Władysław IV nadal utrzymywał dobre stosunki z Cesarstwem Austriackim. Świadectwem tego było przekazanie Władysławowi Wazie przez cesarza Ferdynanda III, na 50 lat, dwu księstw śląskich: opolskiego i raciborskiego, jako zastawu za nie wypłacenie wiana jego żony zmarłej Cecylii Renaty Austriackiej. A także przygotowywanie przez króla polskiego planów wojny z Turcją.  
Kampania turecka miała rozpocząć się 1647 r. od zajęcia tatarskiego Krymu, w którego podboju mieli współdziałać z wojskami koronnymi Kozacy Zaporoscy, posiadający 12 tys. rejestrowych żołnierzy, a pragnący wystawić do 50 tys. wojska. Doszło jednak w 1647 r. do ich buntu, którym kierował ataman Bohdan Chmielnicki, częściowo z pobudek czysto prywatnych. Zawarł on układ z Tatarami i przy ich pomocy odniósł dwa wielkie zwycięstwa nad Polakami nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem. Na opanowanych terenach chłopstwo ukraińskie, mszcząc się na polskich panach, dopuściło się powszechnego rabunku i palenia dworów szlacheckich oraz eksterminacji ludności polskiej i żydowskiej, której straty ocenia się na 100 tys. zabitych.  W zawartym potem rozejmie Chmielnicki żądał od Rzeczypospolitej przyznania pełni praw dla ruskiej i prawosławnej Ukrainy, takich jakie miały Korona i Litwa. 
Gdy w maju 1648 r. zmarł król Władysław IV i w Warszawie rozpoczął się sejm konwokacyjny, zawieszenie broni zostało zerwane przez wojenne wypady księcia Jeremiego Wiśniowieckiego oraz pod naciskiem radykalnej “czerni” kozackiej pułkownika Krywonosa i Bohdan Chmielnicki ruszył jesienią w kierunku Lwowa. Do starcia z wojskami koronnymi, dowodzonymi przez trzech regimentarzy Dominika Zasławskiego, Mikołaja Ostroroga i Aleksandra Koniecpolskiego, doszło pod Piławcami. W wyniku paniki, spowodowanej pogłoskami o zbliżaniu się tatarskiej ordy Gireja, cała armia polska rozpierzchła się bez walki. Kozacy przejęli bogate tabory i ruszyli dalej na zachód. Wkrótce Kozacy okrążyli Lwów, a następnie Zamość, ale odstąpili od oblężenia tych miast, po otrzymanie wielkiego okupu.
Po sześciu miesiącach bezkrólewia, w listopadzie 1648 r. królem obrany został młodszy brat Władysława IV, Jan II Kazimierz Waza (1648-1668), będący kilka lat kardynałem w Rzymie. Jan Kazimierz koronował się w styczniu 1649 r., później  poślubił wdowę po swym bracie, księżniczkę francuską Ludwikę Marię Gonzaga. 
W lutym 1649 r. rozpoczęły się rokowania pokojowe pomiędzy posłami Rzeczypospolitej i Chmielnickim w Białej Cerkwi. Nie dały pozytywnych wyników i latem wojna rozgorzała na nowo. Kozacy i Tatarzy oblegli dobrze umocnioną twierdzę Zbaraż. Zdążające na odsiecz 15 tys. oddziały polskie, prowadzone przez króla zostały zaskoczone pod Zborowem, gdzie po kilkudniowych walkach doszło do porozumienia między Tatarami i Polakami o zaprzestaniu dalszych walk i do ugody pokojowej z Chmielnickim. Sprowadzała się ona do zwiększenia rejestru wojska zaporoskiego do 40 tysięcy, uznania Chmielnickiego hetmanem wojska zaporoskiego i wydzielenia dla Kozaków województw kijowskiego, bracławskiego i czernichowskiego. 
W lutym 1651 r. ponownie rozpoczęły się działania wojenne na Ukrainie pomiędzy wojskami Stefana Czarnieckiego a oddziałami kozackimi pułkownika Nieczaja. Na Ukrainę ruszyła też wielka, licząca 57 tys. żołnierzy, armia koronna, dowodzona przez króla Jana II Kazimierza. Równocześnie pod Bobrujskiem zbierały się wojska litewskie pod wodzą hetmana Janusza Radziwiłła. Pod koniec czerwca doszło do wielkiej bitwy pod Beresteczkiem, w której Kozacy Chmielnickiego i Tatarzy, dowodzeni przez chana Islama Gireja, mimo wielkiej przewagi liczebnej, ponieśli walną klęskę. Nie zostało to wykorzystane na skutek niechęci szlachty do dalszej wojny, niezgody magnaterii, oraz rozruchów chłopskich w Wielkopolsce i górali Kostki Napierskiego na Podhalu, gdzie opanowali zamek w Czorsztynie. Wtedy też  książę litewski Janusz Radziwiłł zajął Kijów i z Chmielnickim zawarł w Białej Cerkwi nowe porozumienie na znacznie gorszych warunkach dla niego. 
Powstanie kozackie tliło się jednak nadal, a na jesieni zapanowała prawie w całym kraju epidemia cholery, jaka zdziesiątkowała ludność całej Rzeczypospolitej. Nadzwyczajny sejm, zwołany w czerwcu 1652 r., pozwolił uzupełnić armię polską do 50 tys., a litewską do 15 tys. żołnierzy. W następnym roku latem Jan II Kazimierz przedsiębrał dużą wyprawę 40 tys. armii na Podole, gdzie pod Żwańcem została ona podstępem otoczona przez wojska Chmielnickiego. Przed klęską znów uratował Polaków tylko duży okup dla Tatarów.
W styczniu 1654 r. Chmielnicki, zaplątany w wojnę z Siedmiogrodem oraz walki z wojskami polskimi, i w sytuacji, gdy sprzymierzeni Tatarzy plądrowali także tereny Ukrainy – zawarł w Perejasławiu unię o połączeniu Ukrainy Zadnieprzańskiej z Rosją. Nie dotyczyła ona tylko województw podolskiego, wołyńskiego i ruskiego. Na wiadomość o unii perejesławskiej Jan II Kazimierz zorganizował dużą wyprawę pacyfikacyjną na Ukrainę, pod wodzą hetmana Potockiego. Dotarła ona tylko do Humania, po czym, nie mogąc zdobyć miasta, zawróciła na Podole. W maju z pomocą Chmielnickiemu ruszyły na Ukrainę wojska rosyjskie, wpierw uderzając na Księstwo Litewskie. Armię rosyjską prowadził sam car Aleksy, zajmując Połock, Smoleńsk, Witebsk, Mohylew i docierając w ciągu lata do Dźwiny. Ofensywę rosyjską wstrzymała dopiero wielka epidemia grypy, jaka nawiedziła całe państwo moskiewskie. 
W nowej sytuacji doszło do przymierza polsko-tatarskiego. W dniu 29 stycznia 1655 r. rozegrała się bitwa pod Ochmatowem pomiędzy armią polsko-tatarską, a siłami kozacko-rosyjskimi, które wycofały się z pola walki, pozostawiając swe tabory. Tatarzy splądrowali wtedy i spalili dziesiątki miast i wsi Ukrainy, biorąc w jasyr dziesiątki tysięcy ludzi. Wiosną car wznowił działania wojenne, zdobył litewską stolicę Wilno i, po jej pacyfikacji, ogłosił się dodatkowo Wielkim Księciem Litwy, Wołynia i Podola. 
Po europejskiej wojnie 30-letniej Szwecja usadowiła się mocno na południowych wybrzeżach Bałtyku. Gdy w 1654 r. królem Szwecji został 32-letni Karol X Gustaw Waza, uległ on namowom polskiego magnata Hieronima Radziejowskiego, wcześniej pozbawionego przez króla stanowiska podkanclerzego, do najazdu na Polskę. Działania wojenne przeciwko Rzeczypospolitej Szwecja rozpoczęła, uderzając na Wielkopolskę z Pomorza Brandenburskiego a na Litwę z Inflant. 
Od początku swej inwazji Szwedzi nie napotkali na poważniejszy opór. Pod Ujściem nad Notecią 25 lipca skapitulowało bez walki 15 tys. poznańskiej i sieradzkiej szlachty pospolitego ruszenia, a 10 sierpnia książęta litewscy Janusz i Bogumił Radziwiłłowie poddali Litwę. Po zajęciu Poznania i Wilna wojska szwedzkie ruszyły w głąb Rzeczypospolitej na Warszawę i Kraków. Poszczególne województwa, miasta, dowódcy i oddziały wojska, niechętne własnemu królowi, poddawały się Szwedom, przechodząc następnie na służbę króla szwedzkiego. 
W dniu 20 października 1655 r. w Kiejdanach hetman wielki litewski, Janusz Radziwiłł, zerwał unię Litwy z Koroną i podpisał pakt, wiążący Wielkie Księstwo Litewskie ze Szwecją. Karol X Gustaw Waza zobowiązywał się w nim odzyskać dla Litwy ziemie stracone przez nią w wojnie z Rosją. Równocześnie wojska kozacko-rosyjskie rozbiły wojska koronne Potockiego pod Gródkiem Jagiellońskim, doszły do Lwowa i Lublina, ale wycofały się przed Szwedami na Ukrainę. Tam Kozacy zostali z kolei rozbici przez Tatarów. Zaś wojna rosyjsko-polska zakończona została w listopadzie 1656 r. rozejmem w Niemierzy, bez zmian terytorialnych. 
Jan II Kazimierz opuścił Warszawę w sierpniu 1655 r. i udał się do Krakowa, potem do Wiślicza, Nowego Targu i Czorsztyna. Szwedzi po kilkutygodniowym oblężeniu zdobyli Kraków, spacyfikowali Podhale, pobili też wojska koronne pod Wojniczem koło Tarnowa. W międzyczasie król przez Węgry uciekł na Śląsk Żywiecki do Księstwie Opolsko-raciborskim. Jednak w styczniu 1656 r. powrócił, by na czele świeżo zawiązanej konfederacji tyszowieckiej walczyć ze Szwedami. Głównymi siłami koronnymi dowodził wtedy kasztelan kijowski Stefan Czarniecki. 
Panowanie Szwedów w Koronie od początku wojny przybrało postać krwawej okupacji i masowych grabieży. Przyczyniło się to do buntów chłopstwa i rozprzestrzenienia się walk partyzanckich, które rozpraszały i osłabiały siły szwedzkie. Wojnę partyzancką prowadziły także regularne chorągwie polsko-litewskie, wspomagane przez sprzymierzonych Tatarów. Nigdy też Szwedzi nie zdobyli Podhala, Gdańska, Lwowa, Zamościa, klasztoru na Jasnej Górze w Częstochowie oraz całych połaci kraju na wschodnich rubieżach Korony i Litwy. 
Wiosną 1656 r. nastąpiło przesilenie w wojnie na niekorzyść Szwedów. Nie udało im się zdobyć Jarosławia, ponieśli liczne klęski m.in. pod Sandomierzem i Warką, w czerwcu utracili Warszawę, a oddziały polskie i litewskie, dotąd wysługujące się królowi szwedzkiemu, masowo przechodziły pod rozkazy Czarnieckiego. Równocześnie od 17 maja Rosja wypowiedziała wojnę Szwecji, podejmując walki w Inflantach, do wojny ze Szwedami przygotowywała się też Dania. W tej sytuacji zawarli oni traktat z Brandenburgią, przekazując jej Wielkopolskę, po czym obaj sprzymierzeńcy opanowali Warszawę, a Polacy przeszli z powrotem do działań partyzanckich. Do końca 1656 r. większość terytoriów Rzeczypospolitej była znów wolna od Szwedów.
W 1657 r. po stronie Szwecji udział w wojnie wziął książę Siedmiogrodu Jerzy II Rakoczy, którego wojska, wspomagane przez Kozaków, wsławiły się wielkimi okrucieństwami. Osaczony na Podolu przez Czarnieckiego i Tatarów stracił swą armię, w znacznej części zagarniętej w jasyr tatarski. Gdy do wojny ze Szwecją przystąpiły też Dania i Brandenburgia, Czarniecki walczył ze Szwedami na terenie Danii. 
Pokój ze Szwecją zawarty został 3 maja 1660 r. w Oliwie. Pięcioletnia wojna i okupacja prawie całego kraju przez “potop” wojsk szwedzkich, spowodowały w Rzeczypospolitej ogromne zniszczenia, wielkie straty dóbr kulturalnych, zagrabionych przez okupanta, także znaczne straty ludnościowe na skutek działań wojennych i zarazy, wreszcie utratę Inflant i zwierzchnictwa lennego nad Prusami Książęcymi, jakiego Polska zrzekła się w traktacie Welawskim we wrześniu 1557 r. na rzecz Brandenburgii, za cenę odstąpienia Szwedów.
Po śmierci Chmielnickiego w 1657 r. zawarta została z jego następcą, hetmanem Wykowskim i starszyzną kozacką, Ugoda Hadziacka (podpisana 16 września 1658 r.), która stanowiła Księstwo Ruskie w ramach Rzeczypospolitej i równała religię greckokatolicką z rzymskokatolicką. Potwierdzona przez sejm polsko-litewski w 1659 r., była to jakby unia trzech narodów. Nie została jednak zrealizowana, wobec kozackiego powstania ludowego, kierowanego przez Jerzego Chmielnickiego, syna Bohdana, który podporządkował Ukrainę carowi. Wiosną 1660 r. nastąpiło wznowienie wojny rosyjsko-polskiej. Zaprawione w bojach ze Szwedami wojska Stefana Czarnieckiego i hetmana Jerzego Lubomirskiego, wspierane przez ordę tatarską, wyparły Rosjan z terenów Rzeczypospolitej do linii Dniepru i Berezyny. Potem wojna prowadzona była z mniejszym natężeniem i ze zmiennym szczęściem. 
Na sejmie w maju 1661 król podjął próbę zniesienia liberum veto w głosowaniach sejmowych, co mu się nie udało. Równocześnie na sejmie rozgorzały spory o elekcję po Janie II Kazimierzu, który zapowiedział swą abdykację. Przeciwko zasadzie wyboru króla za życia panującego, zawiązał się w 1665 r.  rokosz hetmana Jerzego Lubomirskiego. Rozwinęła się wojna domowa, jaka zakończyła się ugodą po krwawej bitwie 12/13 lipca 1666 r. pod wsią Mątwy koło Inowrocławia, przegranej przez wojska królewskie.  
W tym czasie Cesarstwo Osmańskie szykowało się do zajęcia na swe lenno Ukrainy, w której do władzy doszedł sprzymierzony z Wielką Portą hetman Doroszenko. W sytuacji nowego zagrożenia zawarty został z Rosją 30 stycznia 1667 r. pokój w Andruszowie na Białorusi. Kończył on 13-letnią wojnę polsko-rosyjską, wliczając przerwę na “potop" szwedzki i dwa ostatnie lata bez żadnych działań wojennych. Rzeczpospolita straciła w nim Smoleńsk, ziemie czernichowskie i siewierskie oraz Zadnieprzańską Ukrainę z Kijowem. 
Po pokoju andruszowskim Doroszenko poddał się sułtanowi, który wysłał przeciw Polsce Tatarów krymskich. Wojskami koronnymi dowodził pułkownik Jan Sobieski. Rozproszył on swe szczupłe oddziały i nękał czambuły tatarskie, sam z częścią wojska zamknął się w naturalnej twierdzy Podhajce, jaką Tatarzy oblegli, ponosząc duże straty w nieudanych szturmach. Nieposłuszne Doroszence oddziały kozackie wtargnęły wtedy na Krym, co stało się przyczyną zawarcia przez Turków pokoju z Polakami, zaś Doroszenko przyjął poddaństwo polskie. Za osiągnięcia te Sobieski otrzymał buławę wielką koronną. 
Królowa Ludwika Maria zmarła w maju 1667 r. Po jej śmierci Jan II Kazimierz zrzekł się korony 16 września 1668 r. i wyjechał do Francji. Tam przejął opactwo, darowane mu przez Ludwika XIV, został jezuitą, ożenił się ponownie, dużo chorował i zmarł po czterech latach na zapalenie płuc. Ciało jego sprowadzone zostało do kraju i pochowane w katedrze na Wawelu.
Po 80 latach panowania Wazów kraj i gospodarka były w opłakanym stanie, większość gruntów leżała odłogiem, ludność zmniejszyła się o ok. 30 % i wynosiła 6-7 mln. Wojny na płd.-wschodzie, w Inflantach, a zwłaszcza “potop" szwedzki, zrujnowały b. poważnie gospodarkę I Rzeczypospolitej. Zmniejszyła się znacznie produkcja zbóż, tak że mimo kilkakrotnie mniejszego ich eksportu, niż na początku XVII w., bywały lata głodu. Nastąpiła powszechna pauperyzacja chłopstwa, ludności miast, zubożała szlachta, zmarniała “demokracja szlachecka”, rozpanoszyło się sobiepaństwo i anarchia. Utrzymała swój stan posiadania jedynie magnateria, która też sprawowała władzę, nie licząc się z interesem państwa i władzy królewskiej.
W Polsce rozszerzyły się wpływy kultury, moda i język francuski. Sprowadzone też zostały z Francji: Zakon Pijarów (1642) i trzy zakonne zgromadzenia, Panien Wizytek (1640), Księży Misjonarzy (1651) i Sióstr Miłosierdzia (1654). Na sejmie elekcyjnym 19 czerwca 1669 r. wybrany został na króla Michał Korybut Wiśniowiecki (1669-1673), jedyny syn księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. 
W czerwcu 1672 r. Turcja znów wypowiedziała wojnę Rzeczypospolitej. Latem 100-tysięczna armia turecka, dowodzona przez samego sułtana Mehmeda IV, po marszu przez Mołdawię, weszła w granice Rzeczypospolitej i 12 sierpnia obległa Kamieniec Podolski. Po czternastu dniach obrony dowództwo twierdzy zadecydowało o kapitulacji. Turkom dostały się jednak tylko ruiny twierdzy, gdyż dowódca polskiej artylerii (Szwed) wysadził zamek wraz z częścią 800-osobowej załogi. Lwów okupił się po 10 dniach oblężenia i w październiku zawarty został haniebny traktat pokojowy w Buczaczu, oddający Turcji Podole i zobowiązujący Rzeczpospolitę do płacenia jej wysokiego haraczu pieniężnego, zaś Ukrainę otrzymali Kozacy.
W Koronie zanosiło się na kolejną wojnę domową dwu konfederacji, obozu królewskiego, zawiązanego pod Gołębiem, i obozu jego przeciwników, powstałego w Szczebrzeszynie, pod wodzą Jana Sobieskiego. Nie doszło do niej, zaś sejm w 1673 r. uchwalił nowy zaciąg do wojska, głównie piechoty, wzmocniono też artylerię za pieniądze papieskie. Po czym hetman Sobieski wznowił wojnę przeciw Turkom, oblegając ich główne siły w twierdzy chocimskiej. 11 listopada 1673 r. Sobieski osobiście poprowadził swe wojska do szturmu na twierdzę, uwieńczone pełnym zwycięstwem Polaków. Nie przyniosło ono jednak przełomu w wojnie i odzyskania Kamieńca Podolskiego. Po bitwie chocimskiej wojska Sobieskiego opanowały sam Chocim i Żórawno, blokując w ten sposób od południa Kamieniec Podolski, oraz przekroczyły rzekę Prut, zajmując terytoria północnej Mołdawii. Na więcej Sobieskiego nie było stać, gdyż hetman litewski Michał Pac zabrał wojska litewskie i wrócił na Litwę. 
Dnia 10 listopada 1673 r. zmarł król Michał Korybut Wiśniowiecki. Nowym królem obrany został 19 maja 1674 r. Jan III Sobieski (1674-1696). Był on żonaty z Marią Arquien, córką markiza francuskiego. Jako 4-letnia dziewczynka znalazła się ona wśród dwórek na dworze polskiej królowej Francuzki Ludwiki Marii. Nazwana została wówczas "Marysieńką" i pod tym imieniem przeszła do historii. Królowa Marysieńka odegrała znaczną rolę w polityce Jana III Sobieskiego, orientując go na sojusze z Francją, a później z Austrią.
Sobieski, po zwycięstwie chocimskim, przede wszystkim zabiegał o zdobycie pieniędzy na zaległy żołd dla żołnierzy i na dalsze prowadzenie wojny z Turcją, wobec spodziewanego na wiosnę odwetu z jej strony. Faktycznie już w styczniu 1674 r. Turcy wyparli polskie wojska z Mołdawii na linię Dniestru i Chocimia. Zaś jesienią Rzeczpospolita sama wznowiła działania wojenne na froncie tureckim, zdobyty został Bar, Reszków oraz całe Podniestrze i ponownie zablokowany Kamieniec Podolski.
Na dużą skalę działania wojenne wznowione zostały latem 1675 r., gdy prawie 100-tys. armia turecko-tatarska znów przekroczyła Dniestr, uderzając na południowo wschodnie tereny Rzeczypospolitej. Jednak w bitwie pod Lwowem 25 sierpnia polskie i litewskie oddziały rozgromiły 20-tys. ordę tatarską, poprzedzającą wojska tureckie. Potem, mimo znacznej przewagi liczebnej, Turcy nie potrafili zdobyć obleganej Trembowli, Buczacza i kilku innych twierdz. Po zimowej przerwie, w następnym roku, główne walki rozegrały się wokół wojskowego obozu polskiego z Sobieskim pod Żórawnem, przy oblężeniu którego (25 września do 14 października) Turcy ponieśli duże starty. Gdy nastala słotna pogoda zawarto więc rozejm, na podstawie którego Kamieniec Podolski pozostał przy Turcji, lecz zwróciła ona Białą Cerkiew i zrezygnowała z haraczu. 
Przez kolejnych 7 lat Polska nie wojowała. Kierując się swym doświadczeniem wojennym Sobieski zreformował wojska RP, zmieniając jego organizację i wyposażenie. W oddziałach piechoty muszkiety ostatecznie zastąpiły lance, w które z kolei wyposażono jazdę tatarską. Główną rolę w obronie zaczęła odgrywać artyleria, a w ataku ciężkozbrojna, uskrzydlona husaria.
W marcu 1683 r. Rzeczpospolita odwróciła się od Francji, zawierając sojusz z cesarzem Austrii Leopoldem I przeciwko Turcji, będącej sojuszniczką Francji. Wielka Porta zbroiła się i szykowała wtedy do nowej wielkiej wyprawy wojennej. Sobieski mógł spodziewać się, że uderzenie nastąpi z terenu Podola na Rzeczypospolitę. Zgromadził więc w Małopolsce 36 tys. wojska koronnego, fortyfikował Lwów i Kraków. Turcy w tym samym miesiącu zaatakowali jednakże Austrię i omijając forteczne punkty oporu, po trzech miesiącach olbrzymia armia wielkiego wezyra Kara Mustafy, określana przez historyków na 140-180 tys. ludzi, obległa Wiedeń. Sobieski zabrał z Krakowa 27 tys. wojsk koronnych, w tym 25 pułków husarii, i 29 lipca, nie czekając na spóźniających się Litwinów, pomaszerował na odsiecz Wiedniowi. Na miejscu przejął komendę nad całością wojsk sojuszniczych austriackich, niemieckich i polskich, liczących łącznie ok. 72 tys. żołnierzy. 
W dniu 12 września 1683 r. rozegrała się decydująca bitwa, która zakończona została pogromem Turków. Główną rolę w niej odegrała szarża husarii Sobieskiego i hetmanów Sieniawskiego i Jabłonowskiego. A  po bitwie, w nocy, w namiocie wezyra, król Polski napisał dwa listy. Jeden do papieża ze słowami “Venimus, vidimus, Deus vicit!” (Przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył), drugi do swojej żony Marysieńki. Do listu papieskiego dołączył zielony sztandar Proroka, natomiast w ślad za listem do Marysienki Sobieski odprawił do Krakowa 400 wozów z bronią, siodłami, namiotami, arrasami, tkaninami, ubiorami i innymi cennymi przedmiotami, zdobytymi przez husarię w wielkim obozie tureckim. Potem w marszu przez Węgry za cofającymi się Turkami, Sobieski odniósł jeszcze jedno znaczące zwycięstwo pod Parkanami, a w grudniu wraz z całym swym wojskiem wrócił do Krakowa.
W 1684 r. Rzeczpospolita weszła w skład Świętej Ligi, zawiązanej przeciwko Turcji, grupującej Austrię, Wenecję i papieski Rzym.  Wojna z Turcją trwała więc dalej i w następnych latach Polacy podjęli kilka wypraw na Podole, Mołdawię i Wołoszczyznę, jednak bez istotnych efektów militarnych. Koncentrując się na wojnach z Turcją, Sobieski nie potrafił już zreformować ustroju państwa, zdobyć terenów nadbałtyckich, ani zabezpieczyć tronu dla swego najstarszego syna Jakuba. Jedynie, zabiegając o poparcie Rosji w wojnie z Turkami, zawarł w 1686 r. w Moskwie pokój Grzymułtowskiego, w którym potwierdzone zostały warunki układu pokojowego z Andruszowa sprzed 20 lat. 
Natomiast na dworach magnackich rozkwitały bujnie intrygi i waśnie o wpływy, władzę i pieniądze. Sejmy zrywane były przez liberum veto, wojska koronne wykorzystywane przez hetmanów i magnatów do prywatnych celów, rosła anarchia i rozbój w królestwie. Wszystko to przyczyniało się do stopniowego załamywania się struktur państwowych i upadku prestiżu króla, pogłębionego dodatkowo przez klęskę wojennej wyprawy do Mołdawii w 1691 r.
Po długotrwałej chorobie, król Jan III Sobieski zmarł w Wilanowie 17 czerwca 1696 r. na atak serca. Z okresu jego panowania pozostało wiele budowli: m. in. pałac w Wilanowie, pałac Krasińskich w Warszawie, zamek Lubomirskich w Wiśniczu, kościół Bernardynów obok Wawelu i kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie. Wszystkie stanowiły wybitne dzieła architektoniczne w stylu barokowym, który charakteryzował się bardzo bogatym zdobnictwem, rzeźbą i malarstwem.

Rosja. Po bezpotomnej śmierci w 1598 r. cara Fiodora I, Sobór Ziemski w Moskwie wybrał carem księcia Borysa Godunowa (1598-1605), sprawującego dotąd rządy regencyjne przez cały okres panowania niepełnosprawnego Fiodora I. Pierwsze trzy lata bezpośrednich rządów zajęły Godunowowi sprawy wojny i pokoju. Chan krymski Gazi Girej z wielkim wojskiem tatarskim dotarł aż do Moskwy, ale miasta nie odważył się zaatakować i wycofał się z powrotem na Krym. Natomiast wobec wygasania rozejmów, zawartych po wojnach w Inflantach i Estonii ze Szwecją i Rzeczypospolitą, oba te państwa wysłały swe poselstwa do Moskwy, celem przedłużenia tych rozejmów. Deputacja polska zaproponowała także zawarcie unii personalnej przez ustanowienie króla polskiego Zygmunta III Wazy carem Rosji. Propozycja została odrzucona, ale rozejm przedłużono o 20 lat. Z kolei Szwedzi proponowali zawarcie sojuszu szwedzko-rosyjskiego przeciwko Rzeczypospolitej, do czego nie doszło, wobec żądań Rosjan przyznania im północno-wschodniej Estonii z miastami Narwą i Dorpatem.
W 1601 r. długotrwałe deszcze i wczesne mrozy zniszczyły zboża na polach w wielu regionach Rosji. To też w dwu następnych latach nastał wielki głód w kraju, miały miejsce niepokoje i wędrówki zbiegłych i bezdomnych chłopów, a zboże stało się obiektem handlu spekulacyjnego. Godunow zwalczał spekulację, nakazał konfiskaty ukrywanego zboża, stworzył spichrze carskie, sprzedające zboże dla głodującej ludności po cenach urzędowych. Dbał też o rozwój gospodarczy i kulturalny kraju, także o rozbudowę Moskwy. Otaczał opieką kupców inflanckich, którzy otrzymali prawo handlu w całej Rosji, był tolerancyjny religijnie. Postępowała kolonizacja terytoriów północnej Azji, gdzie koloniści rosyjscy założyli szereg miast, m.in. Tiumen, Tobolsk i Tomsk. Jednak niepokoje społeczne trwały a wzmagały je pogłoski, że Dymitr, syn Iwana Groźnego, żyje i należy mu się dziedziczny tron. 
Pierwszy Dymitr Samozwaniec ujawnił się w 1603 r. Był to prawdopodobnie mnich, zbiegły z klasztoru Czudnowskiego na Litwę, wobec grożącej mu kary za herezje, a wychowany na dworze księcia Adama Wiśniowieckiego na Polesiu. Stamtąd wraz z 2,5 tys. zbrojnym oddziałem, złożonym głównie z Polaków, ruszył na Moskwę. Wojska Samozwańca opanowały szereg miast, ale nie potrafiły zdobyć Nowogrodu Siewierskiego, gdzie zostały rozbite w bitwie z wojskami carskimi. Polacy powrócili wówczas do Polski, zaś Samozwaniec odbudował swe wojsko, wsparty przez bojarów opozycyjnych wobec Borysa Godunowa. W czerwcu 1606 r. opanował Moskwę, co ułatwione zostało przez śmierć cara dwa miesiące wcześniej. 
Śmierć Godunowa otwarła okres tzw. “wielkiej smuty", to jest anarchii i zamieszek, trwających do 1613 r. Po Borysie Godunowie carem został jego syn Fiodor II (1606), który rządził, przy pomocy swej matki, tylko dwa miesiące. Został zamordowany, wraz z całą rodziną Godunowych w trakcie zamieszek, jakie wybuchły po zajęciu Moskwy przez oddziały Dymitra Samozwańca I, którego okrzyknięto wtedy carem.
Dymitr Samozwaniec I (1605-1606), zadeklarował pokojowe panowanie, zniósł karę śmierci i amnestionował swych przeciwników. Chciał zorganizować wyprawę wojenną przeciwko Tatarom krymskim i szukał sujuszników do niej. Lecz odmówił poselstwu polskiemu Zygmunta III Wazy przekazania Smoleńska i Siewierszczyzny w zamian za pomoc w zamierzonej wojnie. Ożenił się z Polką Maryną Mnichówną, która przybyła z dużym orszakiem i ojcem do Moskwy, po czym uznana została za carową. Wówczas bojarzy wzniecili powstanie antypolskie, podczas którego Dymitr Samozwaniec I i dwa tysiące jego popleczników, głównie Polaków, zostało zabitych, a książę Mniszech z córką internowani poza Moskwę. 
Kolejnym carem obwołany został wówczas przywódca spisku, bojar Wasyl Szujski (1606-10). Nie spowodowało to żadnej poprawy sytuacji w Rosji, w której utrzymywał się od lat silny kryzys gospodarczy i anarchia. Stały się one powodem wybuchu wielkiego antyfeudalnego powstania chłopskiego, pod przywództwem Iwana Bołotnikowa. Po jego stłumieniu pojawił się kolejny pretendent do tronu Dymitr Samozwaniec II, którego zwolennicy zbrojnie wystąpili przeciwko carowi. Szujski, nie mając dość własnych wojsk dla ich odparcia, zawarł pakt ze Szwecją, otrzymując ich pomoc wojskową, w zamian za zrzeczenie się swych praw do Inflant. Stało się to pretekstem do wznowienia przez Polskę wojny z Rosją (1609-18) i w 1610 r. polskie oddziały hetmana Stanisława Żółkiewskiego zajęły Moskwę, a car Wasyl Szujski wywieziony został i uwięziony w Polsce, gdzie wkrótce zmarł. Polacy zostali jednakże wyparci z miasta w sierpniu 1612 r. w wyniku powstania jego mieszkańców, kierowanego przez księcia Dymitra Pożarskiego i kupca Minina. Wówczas Sobór Ziemski, zwołany przez mieszczan i szlachtę rosyjską, obrał na cara księcia Michała Romanowa. Dał on początek nowej dynastii, panującej w Rosji do 1762 r., a licząc z liniami bocznymi, aż do 1917 r.
Car Michał III (1613-1645), przede wszystkim musiał rozprawić się z szajkami i bandami, grasującymi po 8-letnim okresie smuty, po całej Rosji. Należały do nich również oddziały polskich lisowczyków Aleksandra Lisowskiego, służących wpierw drugiemu Dymitrowi Samozwańcowi, a potem trudniących się rozbojem. W 1617 r. Michał III zakończył wojnę ze Szwecją, a następnie, po nieudanej wyprawie wojsk polskich na Moskwę, także z Rzeczypospolitą. Mianowicie w 1619 r. zawarty został w Dywilino (Deulin) rozejm rosyjsko-polski na 14 lat, pozostawiający w rękach polskich Smoleńsk i ziemie czernichowskie oraz siewierskie. 
Pokój zewnętrzny był Michałowi III niezbędny dla odbudowy gospodarczej kraju, spustoszonego w okresie smuty, i dla umocnienia centralnej władzy carskiej. Rozwój gospodarczy Rosji faktycznie powoli następował, zaś szczególnie intensywnie rozwijała się kolonizacja północnej Azji przez Rosjan. Za panowania Michała III doszli oni do rzeki Amur i morza Ochockiego na wschodnim krańcu kontynentu azjatyckiego, zakładając po drodze warowne osady i miasta: Krasnojarsk, Irkuck, Jakuck, Jenisejsk, Ochock, Wierchojańsk i inne. 
W latach 1632-34, przed upływem okresu rozejmu z Polską, wykorzystując okres bezkrólewia po śmierci Zygmunta III Wazy, Rosjanie oblegli Smoleńsk, pragnąc odebrać ziemie smoleńskie, lecz uniemożliwiła im to odsiecz nowego króla polskiego Władysława IV. Ta kolejna wojna polsko-rosyjska zakończona została “pokojem wieczystym" w Polanowie, zgodnie z którym Polska zatrzymała terytoria uzyskane w rozejmie dywilińskim, ale równocześnie król Polski zrzekł się wszelkich roszczeń do tronu moskiewskiego.
Po śmierci Michała III Romanowa, carem został jego syn Aleksy (1645-1676). Objął on rządy w wieku 16 lat, był bardzo pobożny, dbał o splendor swego dworu, lecz nie radził sobie w sprawach gospodarczych. Przyznawał ulgi handlowe szybko bogacącym się kupcom i bojarom, oraz przywileje dla duchowieństwa. Zaś z drugiej strony nowy kodeks sądowy wprowadził ostre kary za najmniejsze przestępstwa, a chłopi w pełni podporządkowani zostali i uzależnieni od feudalnych właścicieli ziemskich. Dla ludności miejskiej bardzo uciążliwe było podwyższenie podatku od soli. W rezultacie doszło do wystąpień chłopstwa i miast przeciwko bojarom i władzom państwowym. Największe konsekwencje miał tzw. “bunt solny" w miastach i car musiał wycofać się z części swych decyzji.
W 1654 r. Rosja zawarła w Perejasławiu unię z Ukrainą, kierowaną przez atamana Bohdana Chmielnickiego. Było to równoznaczne z rozpoczęciem nowej wojny rosyjsko-polskiej. Wojska rosyjskie zajęły wtedy Smoleńsk, całą Białoruś i część Litwy z Wilnem. Lecz zaraza, panująca w Rosji i napaść Szwedów na Rzeczpospolitę, spowodowały wstrzymanie walk rozejmem w Niemierzy, po czym także Rosja rozpoczęła wojnę ze Szwecją. Prowadzona ona była jednak ospale, zakończyła się rozejmem w 1668 r. 
Po odejściu Szwedów z Rzeczpospolitej i uznaniu przez hetmana Wychowskiego jej zwierzchnictwa nad Ukrainą, car Aleksy wznowił wojnę z Polską. Zakończył ją dopiero pokój w Andruszowie w 1667 r., w którym ostatecznie przyznane zostały Rosji ziemie smoleńskie, czernichowskie i siewierskie oraz cała Ukraina Zadnieprzańska wraz z Kijowem.
W latach 1668-1671 miały miejsce w Rosji liczne bunty i powstania chłopskie, wzniecane przeciwko uciskowi pańszczyźnianemu ze strony wielkich właścicieli ziemskich. Największy, pod przywództwem Stiepana Razina, miał charakter wojny chłopskiej, objął tereny nad dolnym Donem i prawie całe Powołże, trwał dwa lata. Zakończył się rozbiciem przez regularne wojska carskie i ciężkimi represjami wobec opozycji chłopskiej. 
Po śmierci cara Aleksego rządy w Rosji przejął jego najstarszy syn, Fiodor III (1676-1682), mając 15 lat. Był bardzo chorowity, wszechstronnie wykształcony. Znał język polski, który za jego panowania stał się językiem dworu. Wprowadził szereg reform w państwie. Zniesione zostały niektóre drastyczne kary, ujednolicone podatki ludności, zwiększone kompetencje wojewodów, przy równoczesnym zmniejszeniu ilości urzędów i in.
Pragnąc unormować pokojowo stosunki z Polską przedłużył w 1678 r. rozejm andruszowski i zadeklarował chęć zawarcia pokoju. Nie uchronił się jednakże od wojny z Turcją na Ukrainie, gdy hetman Doroszenko, zwasalizowany przez Turcję, próbował podporządkować sobie całą lewobrzeżną Ukrainę. Wojna zakończyła się w 1681 r. utrzymaniem przez Turcje Ukrainy prawobrzeżnej, uznaniem przez Turcję praw Rosji do terenów Ukrainy zadnieprzańskiej i zakazem zasiedlania tzw. Dzikich Pól na południu Ukrainy. 
Po śmierci cara Fiodora III, w wyniku sporów i krwawych porachunków pomiędzy strzelcami carskimi i bojarami, ogłoszono równolegle carami dwóch braci, z różnych małżeństw, zmarłego: 15-letniego Iwana i 10-letniego Piotra, zresztą z, i przydano im za regentkę 25-letnią ich siostrę, Zofię (1682-1689). Faktycznie rezolutna Zofia sprawowała władzę przez 7 lat, gdyż Iwan był niesprawny umysłowo, zaś Piotr zbyt młody. W 1684 r. Zofia potwierdziła, zawarty wcześniej, traktat pokojowy ze Szwecją, a w 1686 r. zawarty został w Moskwie traktat z Polską, zwany pokojem Grzymułtowskiego. Nazwa stąd, że na czele polskiego poselstwa stał wojewoda poznański Krzysztof Grzymultowski. Traktat utrwalił warunki rozejmu andruszowskiego i stanowił pakt obronny obu państw przeciwko Turcji. 
Przez cały XVII w. trwały odkrywcze wyprawy rosyjskich podróżników, naukowców i pionierskich osadników w głąb Azji na wschód od Uralu. W pierwszej połowie XVII w. Rosjanie skolonizowali już prawie całą Azję na północ od Mongolii i rzeki Amur, z wyjątkiem Półwyspu Kamczatki. Jednak w 1689 r. Rosja zawarła wymuszony traktat z Chinami, w którym, w zamian za przywileje handlowe, odstąpiła Chinom Kraj Nadamurski, to jest pas terytorium na północ od Amuru. Głównym eksploatowanym ówcześnie bogactwami Syberii były futra i skóry zwierzęce, oraz drewno, stanowiące podstawowy, właściwie jedyny, materiał budowlany. 
W XVII w. Rosja poczyniła też pewne postępy w rozwoju swej gospodarki, w miastach powstały liczne manufaktury, rozwijał się handel zagraniczny. Głównymi towarami eksportowymi były: futra syberyjskie, zboże, sól, ryby, kawior, len, olej konopny i drewno, spławiane wielkimi rzekami. Znaczną przeszkodą w kontaktach zagranicznych był brak dostępu Rosji do Bałtyku i Morza Czarnego. 
W 1689 r. 17-letni carewicz Piotr został ożeniony przez swoją matkę Natalię. Zgodnie z rosyjskimi obyczajami stał się w ten sposób pełnoletni i mógł panować bezpośrednio. By do tego nie dopuścić, jego siostra regentka Zofia, wraz ze swym głównym doradca księciem Wasylem Golicynem, postanowili wtedy przejąć także formalnie władzę carską w swoje ręce. Spisek jednakże się nie udał i Zofia została zamknięta w klasztorze w Moskwie. Pełną władzę w Rosji, jako jedyny car, przejął Piotr I.
Piotr I Wielki (1689-1725) otrzymał staranne wykształcenie, w młodości nauczył się języka holenderskiego i niemieckiego, interesowały go szczególnie zagadnienia wojskowe i techniczne. W latach 1697-98 zwiedził kraje Europy Zachodniej, gdzie zapoznawał się z osiągnięciami nauki i techniki oraz przeprowadził rozmowy w sprawie zawiązania koalicji antytureckiej. Po powrocie z rekonesansu zagranicznego Piotr I zainicjował wdrażanie szerokich reform, mających na celu unowocześnienie państwa. Reformy dotyczyły wojska, gospodarki, administracji, finansów państwa, a także oświaty, kultury i Cerkwi prawosławnej. Ale rozpoczęto od wprowadzania zmian w zakresie obyczajowości. Np. bojarzy zostali przymuszeni do skrócenia szat i ogolenia bród. W ogóle brody mogli nosić tylko duchowni, chłopi i kupcy, ci ostatni za specjalną opłatą. Natomiast Cerkiew prawosławna została ostatecznie podporządkowana państwu rosyjskiemu, które w ten sposób przejęło kulturową tradycję Rzymu i Bizancjum, a car rosyjski stal się cesarzem wschodniorzymskim.
Jednak głównym celem, jaki wytyczył sobie Piotr I było “wyrąbanie” dostępu Rosji do ciepłych mórz, to jest do Bałtyku i Morza Czarnego. Już w 1696 r. urządził wyprawę wojenną przeciwko Turcji i zdobył port-twierdzę Azow, u ujścia Donu do Morza Azowskiego. Na dalszą ekspansję na wybrzeża Morza Czarnego w tym czasie Rosjanie nie mogli sobie jednak pozwolić, wobec braku na zachodzie Europy koalicjantów do wojny z Turcją. 

Turcja osmańska 

Na początku XVII w. Turcja nadal była wielkim imperium, obejmującym swymi granicami cały Bliski Wschód, Anatolię, Egipt, Bałkany i prawie całe Węgry. Pod jej kontrolą znajdowały się ponad to liczne państwa wasalne, jak Mołdawia, Siedmiogród, Chanat Krymski w Europie oraz Trypolitania, Tunis i Algieria w Afryce. Zaś flota turecka panowała na wschodnich akwenach Morza Śródziemnego. Choć zamieszkana przez dziesiątki narodów, wyznających różnorakie religie, Turcja utrzymywała jednakże swą spoistość, głównie dzięki panującej w imperium szerokiej tolerancji wyznaniowej i narodowościowej. 
Państwo przeżywało natomiast permanentny kryzys władzy, polegający na intrygach pałacowych, częstych buntach i zamachach stanu, dokonywanych przez janczarów, stanowiących elitę wojskową. Nie dopuszczali oni do żadnych reform w dziedzinie wojskowości i zmieniali sułtanów według swego doraźnego upodobania. Nieustannie rosnące podatki, niezbędne na utrzymanie armii i administracji rozległego imperium, rujnowały gospodarkę, rosła korupcja, wyludniały się miasta. Rekwizycje wojskowe i grabieże inwentarza na wsiach powodowały ruinę chłopów.
Również od początku XVII w., podczas panowania sułtana Mehmeda II (1595-1609) miały miejsce liczne powstania ludności i bunty janczarów. Sam sułtan zabity został w zamachu pałacowym. Kryzys państwa pogłębiał się też nadal za panowania kolejnych sułtanów Osmana II (1618-22) i Murada IV (1623-40). Kolejny sułtan Ibrahim (1640-48) również został zabity w powstaniu, jakie wybuchło po zwiększeniu podatków po wojnie z Wenecją.  
Dopiero w drugiej połowie stulecia udało się sułtanowi Mehmedowi IV (1648-87), ustabilizować rządy, uzdrowić finanse i odbudować autorytet państwa. Po-kusił się on nawet na wznowienie podbojów, zajmując wyspę Kretę, w wojnie z Wenecją, oraz Podole z Kamieńcem Podolskim, po wojnie z Rzeczpospolitą w 1672 r., które Turcy potem utrzymali mimo klęski pod Chocimiem w listopadzie 1673 r. Natomiast w 1683 r. 180-tys. armia wielkiego wezyra Kara Mustafy ruszyła przeciwko Austrii, oblegając jej stolicę, Wiedeń. Doznała jednak sromotnej klęski w bitwie, stoczonej 12 września 1683 r., z połączonymi wojskami niemiecko-polskimi, dowodzonymi przez króla Polski Jana III Sobieskiego. Spowodowała ona załamanie się potęgi Turcji, która od tego czasu rozpoczęła się wycofywać z terytoriów europejskich, co trwało wszakże jeszcze prawie dwieście lat. Mocne pozycje Turcy zajmowali jeszcze na południu Półwyspu Bałkańskiego. Tam jednak zostali zaatakowani przez wojska Republiki Wenecji. W 1685 r. Wenecja opanowała Półwysep Peloponeski, tzw. Moreę, i atakowała dalsze terytoria greckie. Podczas oblężenia i ostrzeliwania Aten w 1687 r. pocisk z działa armatniego trafił w świątynię Partenonu na Akropolu, w której Turcy urządzili wielki magazyn prochu. Jego eksplozja zniszczyła wiele marmurowych posągów  i częściowo konstrukcję antycznej budowli.
W 1699 r. Turcja zmuszona została do zawarcia pokoju w Karlowicach w Wojwodinie, na mocy którego utraciła prawie całe Węgry na rzecz Habsburgów niemieckich, Podole i część Ukrainy prawobrzeżnej na rzecz Polski, a Moreę, wyspy egejskie i twierdze w Dalmacji na rzecz Wenecji. Nieco wcześniej nie oparła się też naciskowi Rosjan, którzy zdobyli Zaporoże i fort-twierdzę Azow, jaka dotąd blokowała im dostęp do Morza Azowskiego.

Afryka

Początki kolonizacji.  W XV-XVII wiekach terytoria Afryki północnej, wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego, znajdowały się pod panowaniem Turcji osmańskiej. Na pozostałej części kontynentu istniało jeszcze tylko kilka większych państw-królestw i wiele drobnych państewek wodzowskich. Do większych należały: Maroko na wybrzeżu północno-wschodnim; Mali nad górnym Nigrem w regionie Sahary; Benin i Ghana nad Zatoką Gwinejską; Kongo w dorzeczu wielkiej rzeki Kongo i Etiopia na Wyżynie Abisyńskiej we wschodniej części środkowej Afryki. 
Mali istniało od XIII w. i żyło głównie z handlu, gdyż przez kraj ten przechodziły transsaharyjskie szlaki karawanowe z północy do środka kontynentu. Stolica państwa Timbuktu była dla całego regionu centrum handlowym złota, soli, kości słoniowej, sukna, ceramiki, koni, wielbłądów, prosa, ryżu, cukru, orzechów, pieprzu, daktyli, oliwy, suszonych fig, a także niewolników. Ghana była jednym z najstarszych państw Afryki, istniała już od 1000 lat. Etiopia powstała w XIII w. na miejscu państwa Aksum, istniejącego w średniowieczu. Na pozostałych terytoriach Afryki, zwłaszcza w rejonach nad Zatoką Gwinejską, wokół jezior Czad, Wiktoria i Tanganika oraz wzdłuż wybrzeży środkowej Afryki, istniało wiele małych państw plemiennych, kierowanych przez wodzów różnych szczepów. Należały do nich m.in. Uganda w środkowej części kontynentu oraz Zimbabwe i Angola na południu.
W połowie XV w. rozpoczęła się penetracja zachodnich wybrzeży kontynentu przez Portugalczyków. Zakładali oni faktorie handlowe na wybrzeżach od Gibraltaru po Przylądek Dobrej Nadziei, a potem także dalej, aż do Mozambiku, na wschodzie Afryki. Faktorie te służyły jako przystanie dla statków w drodze z Europy do Indii i Azji Płd.-Wsch. Niektóre stanowiły bazy dla osadnictwa na sąsiednich terenach. Tak powstały kolonie portugalskie w Kongo, Angoli i Mozambiku.
Na niektórych terenach, kolonizowanych przez Portugalczyków, miejscowa ludność żyła w zorganizowanych strukturach państwowych. Np. w dorzeczu rzeki Kongo istniało wielkie Królestwo Konga z rozwiniętym rolnictwem, rybołówstwem, rzemiosłem i handlem, w którym rolę pieniądza spełniały wyselekcjonowane muszle. W ciągu kilkunastu lat swej handlowej i misyjnej działalności, Portugalczycy zdobyli zaufanie króla Konga i dostojników jego dworu, którzy przyjęli nawet chrzest, przechodząc na wiarę chrześcijańską. Późniejsze nieporozumienia i konflikty doprowadziły jednakże do wojny Królestwa Kongijskiego z Europejczykami. Od 1518 r. głównie z Konga i Angoli Portugalczycy uprowadzali czarnych niewolników, potrzebnych im do pracy na plantacjach bawełny i tytoniu w Brazylii, oraz sprzedawanych Hiszpanom na Karaibach. 
Proceder uprowadzania Murzynów jako niewolników istniał w Afryce już od XV w. Trudnili się tym początkowo tylko Arabowie, którzy sprzedawali ich na rynkach państw śródziemnomorskich, głównie w arabsko-tureckich państwach w północnej Afryce. Gdy od połowy XVI w. zaistniało wielkie zapotrzebowanie na siłę roboczą na plantacjach i w kopalniach Brazylii i Ameryki Północnej, nastąpiła wielka eskalacja handlu czarnymi niewolnikami w tamtym kierunku. Jego organizacją na wielką skalę zajęli się wpierw Portugalczycy, wkrótce po nich Hiszpanie, zaś od końca XVI w. Anglicy, którzy przejąwszy panowanie na morzach świata po rozbiciu w 1588 r Wielkiej Armady hiszpańskiej, objęli również przodownictwo w dziedzinie handlu niewolnikami z czarnej Afryki.
 
Maroko.  Jednym z krajów afrykańskich, który uzyskał duże znaczenie w XVII w. było Maroko. Był to jedyny kraj Maghrebu, nie podlegający Turcji osmańskiej. Położony na północno-zachodnim skraju Afryki odgrywał dużą rolę dla Hiszpanii i Portugalii w ich ekspansji kolonialnej. W tym celu Portugalczycy założyli szereg warownych faktorii wzdłuż wybrzeża atlantyckiego, zaś Hiszpanie wzdłuż wybrzeży śródziemnomorskich Maroka. Jednakże jeszcze w XVI w. panujący w Maroku sułtanowie z dynastii Sadytów zajęli wszystkie portugalskie porty atlantyckie. W odwecie król Portugalii Sebastian zorganizował w 1578 r. zbrojną krucjatę przeciwko Maroku, przeprowadzając na ląd afrykański ok. 27 tysięczną armię. W bitwie z wojskami marokańskimi została ona całkowicie rozbita, zginął też król Sebastian, z pogromu ocalało tylko ok. 100 żołnierzy.
Władca Maroka Al.-Masur (zwycięzca) zamierzył wówczas podbić urodzajne ziemie państw nad Nigrem, zasobne w sól i złoto. W tym celu przygotował wielką ekspedycję, złożoną głównie z dobrze wyszkolonych zaciężnych żołnierzy hiszpańskich, uzbrojonych w arkebuzy i artylerię. Po ponad 4 miesiącach uciążliwego marszu przez Saharę, armia ta dotarła w 1591 r. do Nigru i rozgromiła liczniejsze wojska państwa Songhaj (dawne Mali), uzbrojone jedynie w dzidy i łuki. Marokańczycy nie zdobyli jednak spodziewanych bogactw, ich panowanie nad czarnymi plemionami dorzecza Nigru skończyło się po ok. 80 latach.
Władza Sadytów trwała do 1659 r., kiedy zastąpiona została przez dynastię Alawidów. Zreorganizowali oni finanse państwa i utworzyli silną armię zawodową, złożoną z niewolników. Maroko wówczas utrzymywało dobre stosunki z Francją Ludwika XIV, na której zresztą sułtan Ismail (1672-1727) wzorował się w budowie swych absolutystycznych rządów i wielkiego pałacu, zwanego “marokańskim Wersalem” w nowej stolicy Meknes. Maroko budowało swą potęgę na handlu złotem, czarnymi niewolnikami, solą i na popieraniu piractwa morskiego przeciw państwom chrześcijańskim.

Indie 

W XVII w. jprawie cały Półwysep Indyjski pozostawał pod władaniem królewskiej dynastii Wielkich Mogołów. Pod ich rządami pozostawała również wschodnia część Afganistanu, gdzie dochodziło do licznych buntów i powstań niepodległościowych plemion afgańskich. Mogołowie posiadali tam silne garnizony wojskowe w największych miastach Kabulu i Gazna, jakie zapewniały im panowanie na nizinach i w dolinach. Lecz w rozległych górach ich ekspedycje wojskowe ponosiły klęski. Walki ustały dopiero wtedy, gdy afgańscy wodzowie plemienni otrzymali bogate dary i nadania gruntów od cesarza Wielkich Mogołów.
Scentralizowane rządy Mogołów i brak poważniejszych zagrożeń zewnętrznych, sprawiały, że państwo rozwijało się pomyślnie. Zwłaszcza dzięki wydajnemu rolnictwu, największej w świecie produkcji tekstyliów i intensywnemu handlowi, głównie z regionem Bliskiego Wschodu i Europą. 
Handel z Europą rozpoczął się w XVI w. po odkryciu w 1498 r. przez portugalskiego żeglarza Vasco da Gama drogi morskiej wokół Afryki do Indii. Początkowo handel prowadzili tylko kupcy portugalscy, którzy zakładali swe faktorie na zachodnim wybrzeżu półwyspu (największe na wyspie Goa). W XVII wieku w Indiach istniało już także wiele faktorii holenderskich, francuskich i brytyjskich. które powstały wzdłuż całego wybrzeża subkontynentu.. 
Konkurowały one ostro między sobą o prymat w intratnej wymianie handlowej z Europą. Zdecydowanie na pierwszym miejscu w tej walce konkurencyjnej uplasowała się z biegiem czasu Wielka Brytania, dzięki działalności Kompanii Wschodnioindyjskiej, utworzonej w 1600 r. roku specjalnie dla handlu z Indiami. Przy czym pierwszą swą faktorię Brytyjczycy założyli w 1612 r., a 4 lata później zajęli port Madras, który potem stanowił bazę wypadową podboju całego subkonynentu. Europejscy kupcy najchętniej kupowali w Indiach: pieprz, cynamon, imbir, indygo, bawełnę, ryż, cukier trzcinowy, herbatę, tekstylia i opium. 
Biali kolonizatorzy, przybyli z Europy, z biegiem lat zagarniali co raz większe terytoria, zwłaszcza wzdłuż wybrzeży. Przed ich penetracją w głąb Półwyspu Indyjskiego państwo Wielkich Mogołów opierało się skutecznie przez dziesięciolecia. Jednak ostatni z władców mogolskich (1658-1707) był fanatycznym muzułmaninem i zaprowadził prześladowania religijne wobec Hindusów. Przyczyniły się one, obok wyzysku pracującej ludności przez lokalnych feudałów, do szeregu powstań, dezintegrujących państwo. Największym z nich było powstanie górali w prowincji Dekanu, Marathów, które przerodziło się w świętą wojnę z muzułmanami. W wyniku powstało niezależne od Mogołów państwo Maharasztra, dominujące na subkontynencie.
Równocześnie Brytyjczycy zajęli wielkie miasta Madras (1639) i Bombaj (1661), a Francuzi Pondichery (1674). Przez różne układy handlowe z maharadżami uzyskali też prawa na handel w poszczególnych prowincjach.

Chiny

W Chinach od końca XIV w. panowali cesarze rodzimej dynastii Ming. Ich rządy przyniosły państwu wielki rozwój i dobrobyt. Lecz w styczniu 1556 r. w północnych prowincjach Chin wystąpiło potężne trzęsienie ziemi, w wyniku którego zginęło około 830 tysięcy ludzi. Między innymi z tego powodu w drugiej połowie XVI w. przeżywały Chiny znaczne trudności gospodarcze, których rezultatem były liczne bunty i powstania chłopskie. Z tego osłabienia Państwa Środka skorzystał ambitny wódz sąsiedniej Mandżurii, Nurchaczi, podający się za następcę mongolskiego Czyngis-chana. Wypowiedział wojnę Chinom i rozpoczął ich podbój, zdobywając w 1620-25 r. cały Półwysep Liaotung i duże miasto Mukden, jakie ustanowił swą stolicą. Następnie Mandżurowie opanowali całe północne Chiny, ogłaszając utworzenie nowej cesarskiej dynastii Czing, która dotrwała do 1911 r. 
Dynastia Ming panowała jeszcze nad wielkimi obszarami, ale w kraju szerzyła się korupcja całego aparatu urzędniczego, kierowanego przez eunuchów cesarskich. Zaś obciążanie nadmiernymi podatkami ludności doprowadziło do wielkiego powstania chłopskiego, jakie ogarnęło międzyrzecze rzek Jangcykiang i Huang-ho. Jego przywódca ogłosił się cesarzem, ustanawiając swą stolice w mieście Sian. Rozdzielił majątki wielkich feudałów ziemskich pomiędzy chłopów oraz zmniejszył obciążenia podatkowe ludności. Lecz nowa dynastia nie utrzymała się długo. Mandżurowie, pod wodzą syna Nurchaczi, a przy pomocy resztek wojsk Minga, rozbili powstanie do 1644 r. i zaprowadzili własne rządy. Zmniejszyli aparat urzędniczy, obnizyli podatki, eliminowali wpływy starej arystokracji chińskiej, przejmując najwyższe stanowiska w państwie. 
Uśmierzanie buntów w Południowych Chinach zajęło jeszcze Mandżurom ok. 30 lat, a wcześniej czy równocześnie przyłączyli do cesarstwa wyspę Tajwan, Tybet oraz rozległe obszary Azji Środkowej i Mongolię, dotąd znajdujących się pod panowaniem Wielkiego Chanatu Mongolskiego. Po tych podbojach w Państwie Środka przez ponad sto lat panował pokój, wykorzystany z powodzeniem na rozwój gospodarczy i cywilizacyjny państwa. Po początkowym okresie twardych rządów, Mandżurowie poddali się wpływom kultury chińskiej i tradycji konfucjańskiej. Nie asymilowali się jednakże wśród miejscowej ludności, utrzymując uprzywilejowaną pozycję i stanowiąc odrębną, arystokratyczną kastę urzędniczo-wojskową. Częściowo tylko dopuścili elity chińskie do współrządzenia krajem.

Japonia

W XVI w. cesarstwo japońskie uległo znacznemu osłabieniu w wyniku rywalizacji o władzę i wojen pomiędzy cesarskimi rodami dynastycznymi (Dwory Północy i Południa). W okresie tym pojawili się na wyspach japońskich pierwsi Europejczycy. Byli to misjonarze chrześcijańscy i kupcy, którzy zakładali swe faktorie handlowe w miastach portowych Japonii. 
W 1603 r., po zwycięstwie w wojnie domowej, do władzy w Japonii doszedł ród Tokugawa. Początki XVII w. były to lata znacznego rozwoju rzemiosła i handlu, rozbudowywały się miasta. Edo i Kioto w połowie XVII w. liczyły po pół miliona mieszkańców. Do rodu Tokugawa należało ok. 1/4 obszaru Japonii. Jego przedstawiciele, jako główni szoguni, sprawowali potem rządy w państwie przez 250 lat. W pierwszej kolejności ograniczyli oni rządy cesarza (mikado), którego rola sprowadzona została jedynie do funkcji religijnych i reprezentacyjnych. 
Ogół obywateli został poddany ścisłej kontroli administracji centralnej, która poprzez system nakazów określała podatki, obowiązki, sposób zachowania się, ubierania i życia poszczególnych grup społeczeństwa. W tym celu społeczeństwo podzielona zostało na cztery stany: wojskowych, rolników, rzemieślników i kupców. Np. chłopom mogli ubierać się jedynie w ubrania bawełniane, nie wolno im było zajmować się handlem i rzemiosłem, a także jeść ryżu jako towaru luksusowego i deficytowego w państwie. Mieszczanom nie wolno było nosić ozdób ze złota i srebra, ani budować wysokich domów. Bogacili się natomiast kupcy, którzy zrzeszeni byli w gildiach. Możnowładcom nie mieli prawa utrzymywać własnych oddziałów samurajów, ponad określoną ich liczbę. Zresztą warstwa samurajów szybko się kurczyła, wobec braku wojen zewnętrznych. A nie wolno im było zajmować się żadnymi innymi pracami, jak wojowaniem. Obowiązującą religią był konfucjanizm, jaki głosił ścisłe posłuszeństwo wobec władz, zaś buddyjskie klasztory znajdowały się pod kontrolą szogunów. 
Równocześnie, aby uchronić kraj przed wpływami zewnętrznymi, w tym głównie przed szerzeniem się chrześcijaństwa, w 1639 r. zamknięte zostały granice dla wszystkich cudzoziemców, za wyjątkiem Holendrów, jak i dla importu towarów, z wyjątkiem faktorii chińskich i holenderskich, utrzymanych tylko w Nagasaki. Stolicą stało się Edo (późniejsze Tokio), będące posiadłością rodu Tokugawa. Miasto to w 1657 r. strawił pożar, w którym życie straciło około 100 tys. ludzi.
Scentralizowane, sprawne zarządzanie, i brak jakichkolwiek niepokojów wewnętrznych, początkowo sprzyjały rozwojowi gospodarki, kultury i sztuki. Rosły miasta, rozwijało się rzemiosło, w sztuce rozkwitały malarstwo, poezja i teatr. Jednakże krwawa rozprawa z misjonarzami portugalskimi, brak kontaktów z Europejczykami, odcięcie się Japonii od wszelkich wynalazków i osiągnięć naukowych w zewnętrznym świecie, w dłuższym okresie czasu spowodowały zapóźnienie gospodarcze państwa. Było ono już wyraźnie widoczne pod koniec XVII w., gdy doszło w kraju do szeregu buntów chłopskich, tzw. “buntów ryżowych” i rozruchów w miastach, żądających restauracji władzy cesarza. Jednakże ponowne otwarcie Japonii na świat zewnętrzny nastąpiło dopiero w połowie XIX w.

Kolonizacja Ameryki

W XVII w. trwała nadal i rozszerzała się kolonizacja obu kontynentów amerykańskich przez Europejczyków. Ustabilizowała się już władza Hiszpanów na terytoriach Meksyku i Ameryki Środkowej, gdzie utworzyli oni Wicekrólestwo Nowej Hiszpanii oraz na zachodnim pobrzeżu Ameryki Południowej, gdzie powstało Wicekrólestwo Peru. Oba państwa posiadały już ukształtowaną elitę władzy, jaką stanowiła w większości szlachta kreolska, urodzona i osiadła w Ameryce, a wywodząca się z kolonizatorów hiszpańskich. 
Autochtonicznej ludności indiańskiej przypadła rola siły roboczej w gospodarce, ukierunkowanej przez kolonizatorów głównie na eksport monokultur rolnych i szlachetnych minerałów. Coraz większe obszary przeznaczano na plantacje bawełny, tytoniu, kukurydzy, trzciny cukrowej, kakao i kawy lub wypas wielkich stad bydła, a także powstawały wciąż nowe kopalnie złota, srebra i diamentów. Gdy zaczęło brakować rąk do katorżniczej pracy na plantacjach i w prymitywnych kopalniach, Portugalczycy i Hiszpanie rozpoczęli na wielką skalę sprowadzać czarnych niewolników z Afryki, głównie z Angoli i Konga. Pierwszy ich transport na Karaiby zorganizowali  Hiszpanie już w 1605 r.
W XVII w. rozwinęła się również poważnie kolonizacja obu Ameryk przez dalsze państwa europejskie: Holandię, Francję i Anglię. Holendrzy opanowali część wybrzeży brazylijskich wokół miasta Pernambuko, wypierając stamtąd Portugalczyków i tworząc tam kolonię Gujanę Holenderską. Zaś Francuzi i Anglicy działali i osiedlali się w Ameryce Północnej. Pierwsi Francuzi w 1604 r. na północy kontynentu, na Półwyspie Labrador, założyli kolonię Acadię. Anglicy natomiast, poczynając od 1607 r. skolonizowali pas terytoriów wzdłuż atlantyckich wybrzeży od hiszpańskiej Florydy po Acadię. Założyli tam 13 swych prowincji-kolonii. W ich strefie nalazła się też kolonia holenderska na Półwyspie Manhattan. Zmusiło to Holendrów do jej odsprzedania. Anglicy ponad to opanowali obszary na północy kontynentu, wokół Zatoki Hudsona. 
Francuzi, po umocnieniu się w Acadii rozpoczęli w połowie stulecia marsz wzdłuż rzeki Św. Wawrzyńca, a następnie także rzeki Missisipi aż do Zatoki Meksykańskiej, obejmując we władanie całe wnętrze kontynentu. Rychło też doszło między nimi a Anglikami do wzajemnych sporów i walk, będących zresztą najczęściej przedłużeniem wojen prowadzonych w Europie. Do tych walk wciągano i wykorzystywano tubylcze plemiona Indian: Irokezów, Siuksów, Huronów, Mohikanów. 
Pierwsze wyprawy kolonistów składały się w dużej mierze z awanturników i różnorakich przestępców. Później dominowała imigracja religijna, obejmująca kwakrów, kalwinów, purytanów i katolików. Z Europy wygnały ich wojny domowe, prześladowania i nietolerancja. Osadnicy europejscy zakładali plantacje upraw rolnych, warowne osady i miasta, walczyli z przeciwnościami przyrody i Indianami. Prowadzili też ożywiony handel, kupując od tubylców futra z bobrów, wydr, kun i lisów, kukurydzę i tytoń, a sprzedając im głównie perkale, lusterka, różnorakie naczynia i urządzenia gospodarcze, broń palną i “wodę ognistą”. 
Bardzo dużą rolę w kolonizacji obu Ameryk, zwłaszcza terytoriów hiszpańskich, odegrali misjonarze, zakony i kościoły katolickie. W ogóle wiara katolicka zakorzeniła się szybko wśród ludności indiańskiej, metyskiej, kreolskiej, a później również murzyńskiej, przyjmując formę wiary ludowej, w której znalazło się wiele wierzeń i obrzędów, zaczerpniętych z pierwotnych kultów indiańskich, a także murzyńskich.

SPIS TREŚCI

Epoka Odrodzenia (1453-1700)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   Strona  

Europa w XV w. - Renesans - Florencja, państwa włoskie - Francja - Anglia - Półwysep Iberyjski - Rzesza	  	  64
Niemiecka  - Polska i Litwa - Czechy - Węgry  - Półwysep Bałkański - Księstwo Wielkomoskiewskie
Odkrycie i podbój Ameryki - Odkrycia geograficzne - Podróż dookoła świata - Podbój Ameryki		  68
Europa w XVI w.  - Idee Odrodzenia - Reformacja  - Półwysep Apeniński -  Francja  - Anglia  - Portugalia - 	  70
Hiszpania - Niderlandy - Rzesza Niemiecka -  Polska i Litwa - Rosja
Turcja											  82
Szyicka Persja										  82
Dynastia Mogołów w Indiach								  82
Europa w XVII w.  - Rewolucja naukowa - Kontrreformacja  - Francja - Anglia  - Hiszpania, Zjednoczone	  83
Prowincje Niderlandzkie (Holandia) i Portugalia - Pauperyzacja, bunty chłopskie, polowania na czarownice -Rze-
sza Niemiecka, wojna 30-letnia - Austria Habsburgów - Prusy Hohenzollernów - Dania, Szwecja -  I Rzeczpospo-
lita - Rosja
Turcja osmańska									  	  97
Afryka  - Początki kolonizacji - Maroko								  98
Indie											  98
Chiny											  99
Japonia											  99
Kolonizacja Ameryki									100
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------